Nalanda Bawan Buti Saree GI Tag : बिहारच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचा अनमोल दागिना मानल्या जाणाऱ्या नालंदा जिल्ह्यातील पारंपरिक 'बावन बुटी' कापड आणि साडी कलेला अखेर प्रतिष्ठित भौगोलिक संकेतक म्हणजेच जीआय टॅग प्रदान करण्यात आला आहे. नाबार्ड आणि बिहार राज्य सरकारच्या संयुक्त प्रयत्नांमुळे मिळालेल्या या अभूतपूर्व यशामुळे स्थानिक विणकर समाजामध्ये सध्या आनंदाचे वातावरण आहे. आता नालंदाच्या विणकरांच्या हाताची जादू संपूर्ण जगात स्वतःची एक कायदेशीर आणि विशिष्ट ओळख निर्माण करेल. या विशिष्ट कलेसोबतच गया जिल्ह्यातील पत्थरकट्टी स्टोन क्राफ्ट आणि भोजपूरच्या पिढिया पेंटिंगलाही जीआय टॅगचा बहुमान मिळाला आहे, ज्यामुळे बिहारच्या प्राचीन कलांचे महत्त्व अधिकच वाढले आहे.
बौद्ध आणि सांस्कृतिक प्रतीकांचे 52 कलाकुसर रूप; अशी आहे बावन बुटी
नालंदा जिल्ह्यातील बसवन बिगहा आणि त्याचा आसपासचा परिसर हा या वैशिष्ट्यपूर्ण वस्त्रकलेचा मुख्य केंद्रबिंदू मानला जातो, जिथे विणकरांच्या अनेक पिढ्यांनी ही परंपरा जिवंत ठेवली आहे. बावन बुटी कला ही बिहारच्या प्राचीन विणकाम संस्कृतीचे एक उत्कृष्ट आणि दुर्मिळ उदाहरण आहे. या हस्तकलेचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे या वस्त्रकलेमध्ये हातमाग यंत्राचा वापर करून कापडावर अतिशय सूक्ष्म आणि बारकाईने विणकाम केले जाते. बौद्ध धर्म आणि भारतीय संस्कृतीशी संबंधित एकूण 52 प्रकारची पारंपरिक चिन्हे (बुटी) कापडावर हाताने कोरली जातात. एका अस्सल बावन बुटी साडीची किंमत बाजारात साधारणपणे 10000 रुपयांपर्यंत असते.
पद्मश्री दिवंगत कपिलदेव प्रसाद यांचे योगदान आणि राष्ट्रपती भवनाशी संबंध
या पारंपरिक कलेला राष्ट्रीय पातळीवर मानाचे स्थान मिळवून देण्याचे सर्वात मोठे श्रेय बसवन बिगहा येथील रहिवासी असलेले विणकर दिवंगत कपिलदेव प्रसाद यांना जाते. ते तब्बल 60 वर्षांहून अधिक काळ सूत कताई आणि बावन बुटी साडीच्या निर्मितीशी संबंधित होते. त्यांच्या या अतुलनीय योगदानासाठी भारत सरकारने वर्ष 2023 मध्ये त्यांना 'पद्मश्री' पुरस्काराने सन्मानित केले होते. ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून, भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी जेव्हा या कलेतून बनवलेले पडदे राष्ट्रपती भवनात लावले, तेव्हा खऱ्या अर्थाने या कलेची माहिती जगासमोर आली होती. आज त्यांच्या निधनानंतर त्यांचा मुलगा सूरजदेव कुमार आणि सून नीलू कुमारी ही पुश्तैनी कला पुढे नेत आहेत, तसेच जागतिक स्तरावर युनेस्को देखील या कलेला प्रोत्साहन देत आहे.
चेन्नईच्या रजिस्ट्रीकडून मान्यता आणि रोजगार निर्मितीच्या नव्या संधी
नाबार्डचे (नालंदा) डीडीएम अमृत वरणवाल यांनी सांगितले की, चेन्नई येथील भौगोलिक संकेतक रजिस्ट्रीद्वारे हा जीआय टॅग अधिकृतपणे प्रदान करण्यात आला आहे. या संपूर्ण नोंदणी प्रक्रियेत वाराणसीचे पद्मश्री डॉ. रजनीकांत यांचे तांत्रिक मार्गदर्शन अत्यंत मोलाचे ठरले. या मानाच्या टॅगमुळे आता कोणताही बाहेरील व्यक्ती किंवा बनावट व्यापारी नकली कापडाला 'बावन बुटी' नाव देऊन विकू शकणार नाही, ज्यामुळे ब्रँडची नक्कल थांबेल. यामुळे स्थानिक विणकरांचे उत्पन्न तर वाढेलच, शिवाय देशातील नवीन पिढीचे तरुण देखील आत्मनिर्भर भारत आणि वोकल फॉर लोकल या मोहिमेत सहभागी होऊन या स्वयंरोजगाराकडे आकर्षित होतील.
खादी मॉल ते दिल्लीच्या बिहार निवासपर्यंत साड्यांची प्रचंड मागणी
दिवंगत कपिलदेव प्रसाद यांचे सुपुत्र सूरजदेव यांच्या माहितीनुसार, सध्या या पारंपरिक साड्यांची मागणी देशभरात वेगाने वाढत आहे. सध्या पाटणा येथील बिहार म्युझियम, खादी मॉल आणि दिल्लीतील 'बिहार निवास' येथे नालंदाच्या विणकरांनी तयार केलेल्या बावन बुटी साड्यांचे भव्य स्टॉल्स लावण्यात आले आहेत. महिला ग्राहकांमध्ये या साड्यांची प्रचंड क्रेझ पाहायला मिळत असून, जीआय टॅग मिळाल्यामुळे आता या व्यवसायाचा आंतरराष्ट्रीय बाजारात विस्तार करणे अधिक सोपे होईल. विणकरांच्या कष्टाला आता योग्य किंमत मिळणार असून जागतिक व्यापार क्षेत्रात बिहारच्या या कौशल्याची नवी ओळख निर्माण होणार आहे.
