Makar Sankranti And Geography Day : भारतीय सणांची रचना केवळ धार्मिक परंपरांवर आधारित नसून ती पूर्णपणे खगोलशास्त्र (Astronomy) आणि भूगोल (Geography) या विज्ञानावर आधारलेली आहे. प्राचीन भारतीय ऋषीमुनींनी ऋतूचक्र, पृथ्वीचा अक्ष, सूर्याचे भासमान भ्रमण आणि चंद्राच्या कला यांचा सखोल अभ्यास करून सणांची मांडणी केली होती. उदाहरणार्थ, सणांच्या तिथी ठरवताना चंद्राच्या गतीचा (Lunar Calendar) आणि ऋतू ठरवताना सूर्याच्या स्थितीचा (Solar Calendar) विचार केला जातो. भूगोलाच्या दृष्टीने पाहिले तर, प्रत्येक सण हा विशिष्ट पीक कापणीच्या काळाशी किंवा हवामानातील बदलाशी जोडलेला असतो, ज्यामुळे मानवी शरीर निसर्गातील बदलांशी जुळवून घेऊ शकते.
वैज्ञानिकदृष्ट्या, भारतात साजरे केले जाणारे हे सण म्हणजे निसर्गातील ऊर्जा बदलांचे स्वागत करण्याचे आणि पर्यावरणाशी समतोल राखण्याचे मार्ग आहेत. मकर संक्रांत आणि भूगोल दिन या दोन्ही संकल्पना भौगोलिक आणि खगोलीय दृष्टिकोनातून अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. 14 जानेवारी हा दिवस महाराष्ट्रात 'भूगोल दिन' म्हणून उत्साहात साजरा केला जातो. भूगोल म्हणजे केवळ नकाशा वाचन नव्हे, तर तो पृथ्वीचा आणि मानवी जीवनाचा सर्वांगीण अभ्यास करणारे शास्त्र आहे. विशेष म्हणजे, आपली पृथ्वी देखील एक खगोलीय वस्तू असल्याने भूगोल आणि खगोलशास्त्र हे परस्परांना पूरक मानले जातात.
भूगोल महर्षी डॉ. सी. डी. देशपांडे यांचा वारसा
महाराष्ट्रात 14 जानेवारी हा दिवस 'भूगोल दिन' म्हणून साजरा करण्यामागे एक खास कारण आहे. प्रख्यात भूगोलतज्ज्ञ, शिक्षणतज्ज्ञ आणि लेखक डॉ. चंद्रशेखर धुंडिराज देशपांडे (सी. डी. देशपांडे) यांचा हा जन्मदिवस आहे. भूगोलाला एक स्वतंत्र आणि प्रगत शास्त्र म्हणून प्रतिष्ठा मिळवून देण्यात त्यांचे योगदान अतुलनीय आहे. 1912 मध्ये कोल्हापूर येथे जन्मलेल्या डॉ. देशपांडे यांनी मुंबई विद्यापीठात स्वतंत्र भूगोल विभागाची स्थापना करण्यात मोलाची भूमिका बजावली होती. त्यांच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ आणि भूगोल विषयाची गोडी विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण व्हावी, या उद्देशाने 1990 पासून हा दिन साजरा करण्यास सुरुवात झाली.
मकर संक्रांतीचे खगोलीय महत्त्व
खगोलशास्त्रीयदृष्ट्या संक्रांत म्हणजे सूर्याचे एका राशीतून दुसऱ्या राशीत होणारे संक्रमण होय. 14 जानेवारीला सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो, म्हणूनच याला 'मकर संक्रांत' म्हणतात. वास्तविक सूर्याचे उत्तरायण हे 22 डिसेंबरपासूनच (विंटर सॉल्स्टिस) सुरू होते, मात्र भारतीय पंचांगानुसार सूर्य 14 जानेवारीला मकर तारकासमूहात शिरतो. त्यामुळे मकर संक्रांती हा सण पूर्णपणे खगोलीय घटनेवर आधारित आहे. या दिवशी सूर्य धनु राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो आणि त्याचे 'उत्तरायण' सुरू होते. या बदलामुळे उत्तर गोलार्धात दिवसाचा कालावधी हळूहळू वाढू लागतो आणि रात्री लहान होऊ लागतात. या काळात मकर वृत्तावरून सूर्य उत्तर दिशेकडे सरकू लागतो, जो प्रकाश आणि प्रगतीचा कालखंड मानला जातो. प्रकाश पर्वाकडे होणारा हा प्रवास भौगोलिकदृष्ट्या अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण असतो.
राशींच्या आरंभस्थानाचा विचार केल्यास, भारतीय पंचांगात रेवती नक्षत्रातील एका ठराविक ताऱ्याला केंद्रबिंदू मानून आकाशाचे 12 समान भाग केले गेले आहेत. सूर्याचा मेष राशीत प्रवेश 14 एप्रिलला, तर कर्क राशीत प्रवेश 16 जुलैला होतो. या खगोलीय घटनांचा थेट परिणाम पृथ्वीवरील हवामानावर आणि मानवी संस्कृतीवर होत असतो. संक्रांतीला तीळ-गूळ खाण्यामागे देखील भौगोलिक कारण आहे; थंडीच्या दिवसांत शरीराला उष्णता आणि स्निग्धता मिळावी, हा त्यामागचा वैज्ञानिक उद्देश असतो.
भूगोल शास्त्राचे महत्त्व वाढले आहे
आजच्या काळात ग्लोबल वॉर्मिंग, ऋतूचक्रातील बदल, त्सुनामी आणि भूकंप यांसारख्या जागतिक संकटांचा अभ्यास करण्यासाठी भूगोल शास्त्राचे महत्त्व पूर्वीपेक्षा कितीतरी पटीने वाढले आहे. केवळ पुस्तकी ज्ञान न घेता जर प्रात्यक्षिकांच्या माध्यमातून हा विषय शिकवला, तर विद्यार्थ्यांमध्ये संशोधनाची वृत्ती निर्माण होईल. आधुनिक काळात ड्रोन, उपग्रह आणि रिमोट सेन्सिंग यांसारख्या तंत्रज्ञानामुळे भूगोलाचा विस्तार अंतराळापर्यंत झाला आहे. त्यामुळेच 14 जानेवारी हा दिवस आपल्याला निसर्गाशी आणि विश्वाशी जोडणारा एक महत्त्वाचा दुवा ठरतो.
