Alternate Shipping Route for India Oil Supply : पश्चिम आशियातील युद्धजन्य परिस्थितीमुळे इराणने स्ट्रेट ऑफ हॉर्मुज (Strait of Hormuz) हा अत्यंत महत्त्वाचा जलमार्ग बंद केल्याने जागतिक तेल पुरवठ्यावर मोठे संकट निर्माण झाले आहे. मात्र, या संकटावर मात करण्यासाठी जहाज मालकांनी आता एक जुना आणि सुरक्षित मार्ग शोधला आहे, तो म्हणजे 'केप ऑफ गुड होप' (Cape of Good Hope). जरी हा मार्ग खर्चिक असला, तरी इराणच्या धमक्या आणि युद्धाच्या छायेतून वाचण्यासाठी भारतासह जगासाठी ही एक महत्त्वाची पर्यायी व्यवस्था ठरत आहे.
इराणची होर्मुजबाबतची ताठर भूमिका आणि नाकेबंदी
इराणने आपल्या युद्धनीतीचा भाग म्हणून स्ट्रेट ऑफ होर्मुजमधील जलवाहतूक जवळपास रोखली आहे. सध्या केवळ इराणची संमती असलेल्या जहाजांनाच या मार्गावरून जाण्याची परवानगी दिली जात आहे. होर्मुज आणि अल-मंडेब या दोन मार्गांवरून जगाचा 30 टक्के ऊर्जा पुरवठा होतो. सामान्य काळात या मार्गावरून दररोज 150 पेक्षा जास्त जहाजांची ये-जा चालते, जी आता कमालीची घटली आहे.
दहशतवाद्यांचा धोका: हौथी बंडखोरांच्या हस्तक्षेपामुळे लाल समुद्र आणि अल-मंडेब मार्गावरही तणाव वाढला असून, तिथून होणारा 10 टक्के तेल पुरवठा धोक्यात आला आहे
दक्षिण आफ्रिका: केप ऑफ गुड होपचा पर्याय
इराणच्या जाचातून सुटण्यासाठी मालवाहू जहाजांनी दक्षिण आफ्रिकेच्या टोकाला असलेल्या 'केप ऑफ गुड होप' मार्गाचा वापर सुरू केला आहे. हा मार्ग अटलांटिक आणि हिंद महासागराच्या दरम्यान आहे. एका आंतरराष्ट्रीय वृत्तसंस्थेने दिलेल्या वृत्तानुसार, या मार्गावर जहाजांची संख्या 30 टक्क्यांनी वाढली असून दररोज सरासरी 150 जहाजे येथून प्रवास करत आहेत. केपटाऊनचे समुद्री अर्थशास्त्रज्ञ ब्रायन इंग्पेन यांच्या मते, दक्षिण आफ्रिकेच्या मार्गावरून होणारी वाहतूक येत्या काळात दुप्पट होऊ शकते. याच मार्गावरून 1498 मध्ये वास्को द गामा भारतात आला होता.
भारत आणि जागतिक अर्थव्यवस्था: वाढलेला खर्च आणि सुरक्षा
भारतासाठी हा मार्ग सुरक्षित असला तरी तो आर्थिकदृष्ट्या आव्हानात्मक आहे. अरबी समुद्रातून जहाजे थेट भारतात येऊ शकतात, परंतु लांबच्या पल्ल्यामुळे खर्च वाढतो.
खर्चाचे गणित: समुद्री शुल्क, बंदर शुल्क आणि कर्मचारी खर्च यामुळे वाहतुकीचा एकूण खर्च 30 टक्के ते 70 टक्क्यांनी वाढू शकतो.
सुरक्षितता: या मार्गावर इराण किंवा त्यांच्या प्रॉक्सी दहशतवादी संघटनांचा कोणताही धोका नाही, हाच सर्वात मोठा दिलासा आहे.
युद्धाचा परिणाम: जून 2025 मध्ये झालेल्या इराण-इस्रायल युद्धानंतर या पर्यायी मार्गाचा वापर सातत्याने वाढत आहे.
पर्यायी मार्गाचे महत्त्व आणि वैशिष्ट्ये
केप ऑफ गुड होप हा मार्ग मध्य पूर्व, आफ्रिका, युरोप आणि आशियाला जोडणारा एक महत्त्वाचा दुवा बनला आहे. भूमध्य सागर, अटलांटिक आणि लाल समुद्रातील कोणतेही जहाज सहजपणे या मार्गावर वळवता येते. जरी हा मार्ग खर्चिक असला तरी पुरवठा साखळी पूर्णपणे तुटण्यापेक्षा व्यापाऱ्यांनी या मार्गाला पसंती दिली आहे. तरीही, जगभरातील देश अजूनही होर्मुजचा प्रश्न लवकर सुटावा यासाठी प्रयत्नशील आहेत, जेणेकरून इंधन दरवाढीवर नियंत्रण मिळवता येईल. या बाबतीत मध्य-पूर्वेतील युद्धाला मिळणारी दिशा आणि येत्या काळातील ट्रम्प यांची इराणबाबतची भूमिका महत्त्वाची ठरणार आहे.
हेही वाचा – Iran-US Conflict: इराण झुकलं? ट्रम्प यांचा खळबळजनक दावा; युद्ध थांबवण्यासाठी घातली 'ही' मोठी अट
