World's first AI vaccine: कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच 'एआय' (AI) आता केवळ चॅटबॉट्स किंवा डेटा विश्लेषणापुरती मर्यादित राहिलेली नाही, तर आरोग्य क्षेत्रात तिने एक क्रांतिकारी पाऊल टाकले आहे. युकेमधील केंब्रिज विद्यापीठाच्या संशोधकांनी 'DIOSynVax' या बायोटेक कंपनीसोबत सहकार्य करून जगातील पहिली 'AI-डिझाइन' केलेली लस विकसित केली आहे. शास्त्रज्ञांचा दावा आहे की, ही लस केवळ एका विशिष्ट विषाणूविरुद्धच नव्हे, तर विषाणूंच्या संपूर्ण गटाविरुद्ध (family of viruses) संरक्षण देण्यास सक्षम आहे. यामुळे भविष्यात एखादी महामारी सुरू होण्यापूर्वीच ती रोखणे मानवाला शक्य होणार आहे.
लस निर्मितीमधील एका नवीन युगाची सुरुवात
आतापर्यंत बहुतेक लसी विशिष्ट विषाणू किंवा त्यांच्या 'स्ट्रेन'ला लक्षात घेऊन तयार केल्या गेल्या आहेत. परंतु, विषाणू सतत आपले स्वरूप बदलत (mutate) असल्यामुळे फ्लू आणि कोविड-19 सारख्या लसींमध्ये वेळोवेळी सुधारणा करावी लागते. केंब्रिज विद्यापीठाचे प्राध्यापक जोनाथन हीनी यांच्या मते, सध्याच्या पद्धतीनुसार शास्त्रज्ञ सतत विषाणूंच्या मागे धावत असतात. एखादा नवीन विषाणू ओळखेपर्यंत आणि त्यावर लस लोकांपर्यंत पोहोचेपर्यंत संसर्ग मोठ्या प्रमाणावर पसरलेला असतो. हाच जुनाट दृष्टिकोन बदलण्यासाठी एआयच्या मदतीने विषाणूंच्या संपूर्ण गटाला एकाच वेळी लक्ष्य करणारी लस विकसित करण्यात आली आहे.
'एआय'ने अशी तयार केली लस
या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पासाठी शास्त्रज्ञांनी जगभरातून गोळा केलेल्या कोरोनाव्हायरसच्या जनुकीय माहितीचे (genomic data) विश्लेषण केले. 'एआय' आणि 'मशीन लर्निंग' प्रणालींनी या माहितीचा अभ्यास करून विषाणूचे असे भाग शोधून काढले जे काळाच्या ओघातही बदलत नाहीत आणि विषाणूच्या अस्तित्वासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. या विश्लेषणाच्या आधारे संशोधकांनी एक विशेष "सुपर-अँटीजेन" (super-antigen) विकसित केले. ही नवीन लस अनेक संबंधित कोरोनाव्हायरसच्या सामायिक वैशिष्ट्यांचा विचार करून तयार करण्यात आल्यामुळे, विषाणूमध्ये महत्त्वपूर्ण जनुकीय बदल झाले तरीही ती प्रभावी ठरू शकते.
सुईशिवाय दिली जाणारी 'युनिव्हर्सल सार्बेको लस'
मानवी चाचण्यांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या या लसीला 'युनिव्हर्सल सार्बेको कोरोनाव्हायरस लस' (Universal Sarbeco Vaccine) असे नाव देण्यात आले आहे. ही लस कोरोनाव्हायरस कुटुंबातील 'सार्बेकोव्हायरस' या उप-गटाच्या (ज्यात SARS-CoV-2, 2002 मधील SARS आणि वटवाघळांमधील विषाणूंचा समावेश होतो) सामायिक जैविक वैशिष्ट्यांवर काम करते. पहिल्या टप्प्यातील (Phase 1) चाचणीत 18 ते 50 वयोगटातील निरोगी स्वयंसेवकांवर ही लस सुरक्षित आढळली आहे. विशेष म्हणजे, ही डीएनए-आधारित लस देण्यासाठी पारंपारिक सुयांची (needles) गरज भासत नाही; त्याऐवजी एका विशेष 'मायक्रोफ्लुइडिक जेट सिस्टम'द्वारे द्रवाच्या उच्च-दाबाच्या प्रवाहाने ती थेट त्वचेमध्ये पोहोचवली जाते.
आगाऊ तयारीमुळे भविष्यातील धोके टळणार
सुरुवातीच्या चाचणीत ही लस केवळ विद्यमान कोरोनाव्हायरसवरच नाही, तर भविष्यात धोका निर्माण करू शकणाऱ्या वटवाघळांपासून पसरणाऱ्या विषाणूंविरुद्धही रोगप्रतिकारक शक्ती सक्रिय करत असल्याचे दिसून आले आहे. आता 200 हून अधिक लोकांवर तिची मोठ्या प्रमाणावर चाचणी केली जाईल. संशोधकांचा असा विश्वास आहे की, जगभरातील देखरेख कार्यक्रमांमधून मिळणाऱ्या डेटाचे एआयच्या मदतीने विश्लेषण करून संभाव्य धोक्यांचा आधीच अंदाज घेतला जाऊ शकतो. यामुळे महामारीचा उद्रेक झाल्यानंतर केवळ प्रतिक्रिया देण्याऐवजी, मानवजात आता संभाव्य संकटाचा सामना करण्यासाठी आधीच सज्ज राहू शकणार आहे.
