RBI Foreign Currency Sale: रुपयाची घसरण रोखण्यासाठी RBI परकीय चलन का विकते? काय आहे नेमकं गणित?

Rupee vs Dollar: भारतीय चलन म्हणजेच 'रुपया'चे मूल्य डॉलरच्या तुलनेत स्थिर ठेवण्यासाठी भारतीय रिझर्व्ह बँकेला (RBI) अभूतपूर्व पावले उचलावी लागत आहेत. जागतिक पातळीवर, विशेषतः इराणमधील वाढत्या तणावामुळे मार्च महिन्यात रुपयावर मोठा दबाव निर्माण झाला होता. रुपयाची ही ऐतिहासिक घसरण रोखण्यासाठी आणि देशांतर्गत बाजारात स्थिरता आणण्यासाठी आरबीआयने आपल्या परकीय चलन साठ्यातून (Forex Reserve) तब्बल 94,000 कोटी रुपयांच्या डॉलर्सची खुल्या बाजारात विक्री केली. कोरोना महामारीच्या काळातही मध्यवर्ती बँकेवर अशी परिस्थिती आली नव्हती, असा खुलासा आरबीआयने आपल्या ताज्या बुलेटिनमध्ये केला आहे.

डॉलर्सच्या विक्रीतून कमावले कोट्यवधी रुपये

भारतीय चलनाचा घसरणारा आलेख रोखण्यासाठी आरबीआयने जरी मोठ्या प्रमाणावर डॉलर्स विकले असले, तरी या प्रक्रियेतून बँकेच्या तिजोरीत मोठी भर पडली आहे. 31 मार्च रोजी संपलेल्या 2025-26 या आर्थिक वर्षात रिझर्व्ह बँकेने परकीय चलनांच्या खरेदी-विक्रीतून एकूण 1.69 लाख कोटी रुपयांचा नफा मिळवला आहे. हा नफा मागील आर्थिक वर्षाच्या (1.11 लाख कोटी रुपये) तुलनेत तब्बल 52 टक्क्यांनी अधिक आहे. बाजारपेठेतील अनपेक्षित चढ-उतार नियंत्रित ठेवण्यासाठी आरबीआयने घेतलेल्या धोरणात्मक निर्णयांचा हा थेट परिणाम आहे.

आरबीआय डॉलर्स का विकते?  

देशाच्या परकीय चलन साठ्याची मुख्य संरक्षक म्हणून रिझर्व्ह बँक जबाबदारी सांभाळते. आरबीआयच्या खजिन्यात डॉलर, युरो आणि पौंड यांसारख्या बलाढ्य चलनांचा साठा असतो. जेव्हा आंतरराष्ट्रीय घडामोडींमुळे रुपया कमकुवत होऊ लागतो, तेव्हा बाजारात डॉलरचा पुरवठा वाढवून रुपयाचे मूल्य घसरण्यापासून वाचवणे बँकेला भाग पडते. या व्यवहारांतून मिळणाऱ्या महसुलाकडे निव्वळ 'कॉर्पोरेट नफा' म्हणून न पाहता, ते आरबीआयच्या परकीय मालमत्तेचे अचूक व्यवस्थापन आणि गुंतवणुकीच्या योग्य धोरणांचे यश मानले जाते.

हेही वाचा – Payroll System: 'महिन्यातून एकदा नव्हे, तर दोनदा द्या पगार…'; 'या' बड्या व्यावसायिकाचे कंपन्यांना जाहीर आवाहन

जागतिक रोख्यांमधून व्याजाची कमाई 

तज्ज्ञांच्या विश्लेषणानुसार, आरबीआय जेव्हा जेव्हा डॉलर्सची विक्री करते, तेव्हा मूल्य फरकामुळे बँकेला मोठा आर्थिक फायदा होतो. आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये आरबीआयचे परकीय स्रोतांपासून मिळणारे एकूण उत्पन्न 27 टक्क्यांनी वधारून 3.28 लाख कोटी रुपयांवर गेले आहे. यामध्ये परदेशी रोख्यांवरील (Foreign Bonds) व्याज उत्पन्नाचा मोठा वाटा असून, ते 97,000 कोटींवरून थेट 1.08 लाख कोटी रुपयांवर पोहोचले आहे. आंतरराष्ट्रीय समभागांमध्ये केलेली सुरक्षित गुंतवणूक आणि जागतिक वित्तीय बाजारपेठेतील कुशल नियोजनामुळेच रिझर्व्ह बँकेला हे उत्पन्न मिळवणे शक्य झाले आहे.