Tiger Tourism Stress : भारतीय व्याघ्र प्रकल्पांमध्ये पर्यटकांची वाढती गर्दी आणि वाहनांचा आवाज आता वाघांच्या अस्तित्वासाठी धोक्याची घंटा ठरत आहे. सीसीएमबीच्या ताज्या संशोधनानुसार, सततचा मानवी हस्तक्षेप आणि पर्यटक वाहनांमुळे वाघिणींमध्ये तणाव वाढत असून, त्याचा थेट परिणाम त्यांच्या प्रजनन क्षेत्रांच्या निवडीवर होत असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. प्रजननासाठी शांत आणि निर्जन जागा शोधण्याच्या नादात वाघिणी आता जंगलाच्या अतिशय दुर्गम आणि आतल्या भागात सरकत आहेत. नागपूरसह देशातील प्रमुख व्याघ्र प्रकल्पांमध्ये पर्यटनाचा हा वाढता ताण वाघांच्या नैसर्गिक जीवनशैलीत मोठा अडथळा निर्माण करत आहे.
वाघांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या प्रकल्पांचा अभ्यास
सेंटर फॉर सेल्युलर अँड मॉलेक्युलर बायोलॉजी (CCMB) आणि CSIR च्या शास्त्रज्ञांनी हा महत्त्वपूर्ण अभ्यास केला असून तो 7 मे रोजी ॲनिमल कन्झर्व्हेशन या जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झाला आहे. या अभ्यासासाठी 2020 ते 2023 या कालावधीत ताडोबा, कान्हा, बांधवगड, कॉर्बेट आणि पेरियार या 5 प्रमुख प्रकल्पांची निवड करण्यात आली होती. संशोधकांनी खालील बाबींचे परीक्षण केले:
एकूण 610 वाघांच्या 728 विष्ठा नमुन्यांचे संकलन करण्यात आले. या नमुन्यांमधील तणाव आणि प्रजननाशी संबंधित संप्रेरकांचे (Hormones) सखोल विश्लेषण करण्यात आले. प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील ताडोबा आणि मध्यप्रदेशातील बांधवगडमधील वाघिणींमध्ये तणावामुळे प्रजननाची शक्यता कमी असल्याचे धक्कादायक निरीक्षण नोंदवले गेले.
वाघांच्या वर्तणुकीत होणारे बदल
जंगलातील गाभा क्षेत्रांमध्ये (Core Zone) पर्यटनाचा त्रास वाढल्याने वाघांच्या घनतेवर परिणाम होत असून त्यांच्यातील परस्पर संघर्ष वाढण्याची भीती संशोधक जी. उमापथी यांनी व्यक्त केली आहे. अनेकदा एका वाघाभोवती 30 ते 40 पर्यटक वाहने जमा होतात, ज्यामुळे त्यांच्या आवाजाला घाबरून वाघ तासनतास लपून बसतात. पर्यटकांच्या आकर्षणाचे केंद्र असलेल्या पाणवठ्यांच्या जवळच सफारी मार्ग असल्याने वाघांच्या दीर्घकालीन प्रजनन चक्रात अडथळे येत आहेत. वाघिणींना बछड्यांना जन्म देण्यासाठी शांत जागांची आवश्यकता असते, मात्र मानवी हस्तक्षेपामुळे अशा सुरक्षित जागा शोधणे आता कठीण झाले आहे.
संवर्धनासाठी संशोधकांच्या शिफारसी
व्याघ्र संवर्धनासाठी पर्यटनातून मिळणारा निधी आणि ग्रामीण रोजगार महत्त्वाचा असला, तरी त्याचे नियमन करणे आता अनिवार्य झाले आहे, असे डॉ. विनय नंदीकुरी यांनी नमूद केले आहे. वाघांवरील ताण कमी करण्यासाठी संशोधकांनी काही महत्त्वाच्या उपाययोजना सुचवल्या आहेत:
व्याघ्र प्रकल्पात प्रवेश करणाऱ्या पर्यटक वाहनांची संख्या मर्यादित ठेवली पाहिजे. एकाच वाघाभोवती वाहनांची होणारी गर्दी टाळून सफारीचा एकूण कालावधी कमी करणे आवश्यक आहे. वाघांच्या प्रजनन क्षेत्रांना विशेष संरक्षण देऊन तेथे मानवी हालचालींवर पूर्णपणे बंदी घातली पाहिजे.
भविष्यातील धोके आणि उपाययोजना
जर पर्यटनाच्या नियमावलीत वाघांच्या जैविक गरजानुसार बदल केले नाहीत, तर वाघांची संख्या ठराविक क्षेत्रांपुरतीच मर्यादित राहू शकते. बेकायदेशीर हालचाली आणि पर्यटनाचा वाढता दबाव यामुळे वाघांच्या वर्तनात बदल होत असून, यामुळे वाघ अधिक हिंसक होण्याची किंवा त्यांच्यात अधिक संघर्ष निर्माण होण्याची शक्यता आहे. भारताच्या व्याघ्र संवर्धनाच्या चळवळीला योग्य वैज्ञानिक दिशा देण्यासाठी हा अभ्यास अत्यंत महत्त्वाचा ठरला आहे. निसर्ग पर्यटन आणि वाघांचे संरक्षण यामध्ये योग्य संतुलन राखणे हीच आता काळाची गरज बनली आहे.
