नवी दिल्ली : भारतीय हवाई दलाचे (IAF) मिग-21 (MiG-21) हे legendary लढाऊ विमान लवकरच अंतिम निरोप घेणार आहे. सहा दशकांहून अधिक काळ भारतीय हवाई दलाच्या ताफ्याचा कणा असलेले हे विमान 1965 आणि 1971 च्या युद्धांत भारताच्या हवाई सामर्थ्याचे प्रतीक बनले होते. आता स्वदेशी बनावटीचे तेजस मार्क 2 हे विमान त्याची जागा घेईल.
मिग-21 चा गौरवशाली प्रवास
प्रेरणास्थान: 1963 मध्ये भारताने मिग-21 चा समावेश हवाई दलात केला. सोव्हिएत युनियन वगळता हे सुपरसॉनिक (आवाजाच्या गतीपेक्षा वेगाने उडणारे – 332 मीटर प्रति सेकंदांपेक्षा अधिक वेगाने) लढाऊ विमान वापरणारा भारत जगातील पहिला देश ठरला.
उत्पादन: हे विमान वेगवान, तुलनेने परवडणारे आणि शीतयुद्धाच्या काळात भारताच्या गरजांसाठी योग्य interceptor (अवरोधक) होते. हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) ने लवकरच परवान्याअंतर्गत त्याचे उत्पादन सुरू केले.
पहिली भरारी: एअर चीफ मार्शल पदावर पोहोचलेले स्क्वॉड्रन लीडर दिलबाग सिंह हे हे विमान उडवणाऱ्या पहिल्या वैमानिकांपैकी एक होते. मिग-21 हे वैमानिकांसाठी सुपरसॉनिक युगात प्रवेश करण्याचे एक प्रतीक बनले होते.
युद्धात आणि मोहिमांमध्ये निर्णायक भूमिका
– मिग-21 ने अनेक महत्त्वाच्या लढायांमध्ये निर्णायक भूमिका बजावली.
– 1971 चे युद्ध: या युद्धात मिग-21 विमानांनी मोठ्या संख्येने सहभाग घेतला. त्यांनी हवेतून हवेत अनेक विमाने पाडली आणि पाकिस्तानी हद्दीतील लक्ष्यांवर अचूक हल्ले केले. – – अमेरिकेने बनवलेले एफ-104 स्टारफायटर (F-104 Starfighter) पाडणे, हा मिग-21 च्या पराक्रमाचा सर्वात मोठा पुरावा ठरला.
– कारगिल संघर्ष (1999): या संघर्षादरम्यान मिग-21 ने उंच पर्वतांवरील शत्रूंच्या ठिकाणांवर हल्ले केले.
– 2019 चा पराक्रम: 2019 मध्ये विंग कमांडर अभिनंदन वर्धमान यांनी मिग-21 बायसन (Bison) हे विमान चालवताना पाकिस्तानचे जनरेशन 4 एफ-16 (F-16) विमान पाडून इतिहास रचला होता.
हेही वाचा – Silver Jewellery Ban: केंद्र सरकारने घेतला महत्त्वाचा निर्णय; साध्या चांदीच्या दागिन्यांच्या आयातीवर निर्बंध
निवृत्ती आणि भविष्यातील आव्हान
भारताने मिग-21या सीरीजमधली 900 विमाने खरेदी केली होती. संरक्षण मंत्रालयाच्या आकड्यांनुसार, यातील 400 क्रॅश झाली. यामध्ये 200 हून अधिक वैमानिकांचा मृत्यू झाला. 62 वर्षांच्या सेवेनंतर आता 900 पैकी केवळ 36 विमाने शिल्लक आहेत. ही सर्व विमाने आता निवृत्त होत आहेत.
या फायटर जेट सीरीजमधले शेवटचे 2 स्क्वाड्रन (36 मिग‑21) राजस्थानच्या बीकानेरमध्ये नाल एयरबेसवर तैनात आहेत. यांना नंबर 3 स्क्वाड्रन कोब्रा आणि नंबर 23 स्क्वाड्रन पँथर्स या नावांनी ओळखले जाते.
'फ्लाइंग कॉफिन'ची टीका: मिग-21 ने एकीकडे गौरवशाली प्रतिष्ठा मिळवली, तरी दीर्घकाळ सेवेत राहिल्यामुळे त्याच्या अपघातांची मालिका सुरू झाली. त्याला "फ्लाइंग कॉफिन" (उडती शवपेटी), विडो मेकर अशी नावे मिळाली, ज्यामुळे वैमानिकांच्या सुरक्षिततेवर प्रश्नचिन्ह उभे राहिले.
अंतिम निरोप: भारतीय हवाई दल शुक्रवार, 26 सप्टेंबर रोजी मिग-21 ला अधिकृतपणे निवृत्त करत आहे. या वेळेस मिग-21 ला समारंभपूर्वक निरोप देण्यात येईल. या वेळेस 6 मिग विमाने आकाशात उड्डाण करत अंतिम सलामी देतील. यामध्ये स्क्वाड्रन लीडर प्रिया शर्मा या एकमेव महिला पायलट मिग-21 सह उड्डाण करतील. यासह त्या मिग-21 सह उड्डाण करणाऱ्या शेवटच्या महिला पायलट ठरतील.
भविष्यातील ताकद: मिग-21 ची जागा आता स्वदेशी बनावटीचे LCA तेजस आणि फ्रेंच बनावटीचे राफेल (Rafale) यांसारखी आधुनिक लढाऊ विमाने घेतील. ही विमाने प्रगत तंत्रज्ञान, अधिक सुरक्षा आणि आधुनिक युद्धासाठी उत्कृष्ट क्षमता प्रदान करतात.
मिग-21 हे विमान अभिमान आणि वेदना अशा दोन्ही आठवणी मागे ठेवून जात आहे. या विमानाने भारताला महत्त्वपूर्ण युद्धांत निर्णायक धार दिली, हजारो वैमानिकांना प्रशिक्षित केले आणि देशाचा सुपरसॉनिक युगातील प्रवेशाचे प्रतीक बनले.
