RBI Polymer Notes: येत्या काही वर्षांत जर तुमच्या खिशातील 100, 200 किंवा 500 रुपयांची नोट कागदाऐवजी एखाद्या चमकदार प्लास्टिकसारखी भासली, तर दचकून जाऊ नका. कारण, भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) देशात 'पॉलिमर' (एका विशिष्ट प्रकारचे प्लास्टिक) चलनी नोटा आणण्याच्या एका मोठ्या प्रस्तावावर गांभीर्याने विचार करत आहे. आरबीआयचे अधिकारी संजय मल्होत्रा यांच्या माहितीनुसार, ही योजना सध्या अगदी सुरुवातीच्या टप्प्यात आहे. मात्र, या प्रस्तावाला हिरवा कंदील मिळाल्यास भारताच्या संपूर्ण चलन व्यवस्थेचा चेहरामोहरा बदलून जाईल, हे निश्चित.
पाऊस असो वा चुरगळणे; कधीही खराब न होणाऱ्या नोटेची कमाल!
नोटा भिजल्यामुळे किंवा फाटल्यामुळे होणारे नुकसान आपल्यापैकी अनेकांनी अनुभवले असेल. दिल्लीतील रमेश नावाच्या एका दुकानदाराची 500 रुपयांची नोट अचानक आलेल्या पावसात पूर्णपणे भिजून खराब झाली होती. कागदी नोटांबाबत उद्भवणारी हीच मोठी अडचण पॉलिमर नोटांमुळे कायमची दूर होऊ शकते. हे चलन दिसायला आणि वापरायला हुबेहूब सध्याच्या नोटांसारखेच असते, पण ते कागदाऐवजी सिंथेटिक प्लास्टिकपासून बनवले जाते. यामुळे या नोटा पाण्यात भिजल्या, खिशात चुरगळल्या किंवा अगदी वर्षानुवर्षे वापरल्या तरीही अगदी नव्या कोऱ्या राहतात. याच कारणामुळे जगातील अनेक प्रगत देशांनी कागदी नोटांचा वापर पूर्णपणे थांबवला आहे.
दरवर्षी कोट्यवधी रुपयांचा छपाई खर्च वाचवण्याचा आरबीआयचा 'मास्टरस्ट्रोक'
भारतात दरवर्षी अब्जावधी नवीन नोटा छापल्या जातात. परंतु, रोजच्या व्यवहारात वापरल्या जाणाऱ्या कमी मूल्याच्या कागदी नोटा अत्यंत वेगाने मळतात, फाटतात आणि खराब होतात. त्यामुळे आरबीआयला त्या वारंवार चलनातून बाद कराव्या लागतात आणि त्यांच्या जागी पुन्हा नवीन नोटा छापाव्या लागतात. या चक्रामुळे सरकारचा महसूल मोठ्या प्रमाणावर खर्च होतो. हाच तोटा भरून काढण्यासाठी आणि चलनाचे आयुष्य वाढवण्यासाठी आरबीआयने आता पॉलिमर नोटांचा पर्याय निवडण्याचे संकेत दिले आहेत.
सध्या एका कागदी नोटेच्या छपाईसाठी सरकार किती पैसे मोजते?
अनेकांना असे वाटते की चलनी नोटांची छपाई अत्यंत स्वस्त असते, परंतु प्रत्यक्षात एका नोटेच्या निर्मितीसाठी आरबीआयला मोठी किंमत मोजावी लागते. सध्याचा अंदाजित छपाई खर्च पुढीलप्रमाणे आहे:
10 रुपयांची नोट छापण्यासाठी: सुमारे 1.01 रुपये
20 रुपयांची नोट छापण्यासाठी: सुमारे 1 रुपये
50 रुपयांची नोट छापण्यासाठी: सुमारे 1.22 रुपये
100 रुपयांची नोट छापण्यासाठी: 1.20 ते 1.51 रुपये
500 रुपयांची नोट छापण्यासाठी: सुमारे 2.29 रुपये
सुरुवातीला छपाई 3 पट महाग; तरीही पॉलिमर नोटा फायदेशीर का?
पॉलिमर (प्लास्टिक) नोटा छापण्याचा सुरुवातीचा खर्च हा सामान्य कागदी नोटांच्या तुलनेत साधारणपणे 2 ते 3 पटीने जास्त असतो. म्हणजेच जर आज 500 रुपयांची कागदी नोट छापायला 2.29 रुपये खर्च येत असेल, तर प्लास्टिकच्या नोटेसाठी हा खर्च खूप जास्त असेल. तरीही आरबीआय या पर्यायाचा विचार करत आहे, कारण या नोटांचे आयुष्य कागदाच्या तुलनेत अनेक पटींनी जास्त असते. उदाहरणाद्वारे समजून घ्यायचे झाले तर, 1,000 रुपयांचे बूट जर फक्त 1 वर्ष टिकत असतील आणि 2,500 रुपयांचे बूट तब्बल 5 वर्षे टिकणार असतील, तर महागडे बूट खरेदी करणे जास्त फायद्याचे ठरते. पॉलिमर नोटांचे गणितही अगदी असेच आहे. दीर्घकाळात यामुळे छपाईचा एकूण खर्च प्रचंड प्रमाणात कमी होईल.
जाणून घ्या पॉलिमर नोटांची 5 प्रमुख वैशिष्ट्ये:
जलरोधक (Waterproof): चुकून पाण्यात पडल्या किंवा भिजल्या तरी या नोटांचे कोणतेही नुकसान होत नाही.
मजबूत बांधणी: या नोटा सहजासहजी हाताने फाडणे अशक्य असते.
स्वच्छता: विशेष पोत (Texture) असल्यामुळे यावर धूळ किंवा घाण साचत नाही.
बनावट नोटांना चाप: यात अत्याधुनिक सुरक्षा वैशिष्ट्ये आणि 'पारदर्शक खिडक्या' (Transparent Windows) तयार करता येत असल्याने हुबेहूब बनावट नोटा बनवणे जवळपास अशक्य होते.
टीकाऊ: कागदी नोटांच्या तुलनेत या कित्येक वर्षे अधिक काळ टिकतात.
'या' देशांमध्ये आधीपासूनच वापर
प्लास्टिक नोटांचा हा प्रयोग जगासाठी नवीन नाही. ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा, न्यूझीलंड, रोमानिया, फिजी, पापुआ न्यू गिनी, व्हिएतनाम आणि मॉरिशस यांसारख्या देशांनी या तंत्रज्ञानाचा वापर करून आपल्या सर्व नोटा पॉलिमरमध्ये बदलल्या आहेत. याशिवाय युनायटेड किंगडम (UK), सिंगापूर, मलेशिया, थायलंड आणि फिलीपिन्स हे देशही काही प्रमाणात किंवा ठराविक मूल्यांच्या नोटांसाठी या पद्धतीचा यशस्वी वापर करत आहेत.
हेही वाचा – Gold Silver Price Today: मंदीचा दणका! चांदीच्या दरातही घसरण; चांदी एका दिवसात 5600 रुपयांनी स्वस्त
भारतीय बाजारपेठेवर आणि तुमच्या खिशावर काय होणार परिणाम?
हा प्रस्ताव मंजूर झाल्यास आरबीआय थेट सर्व नोटा न बदलता, सुरुवातीला प्रायोगिक तत्त्वावर काही ठराविक मूल्यांच्या नोटांपासून (Denominations) याची सुरुवात करेल. जुन्या कागदी नोटा एका रात्रीत बंद केल्या जाणार नाहीत, तर बाजारात दोन्ही प्रकारच्या नोटा एकाच वेळी चलनात राहतील. सर्वसामान्य नागरिकांच्या दैनंदिन व्यवहारांवर याचा कोणताही नकारात्मक परिणाम होणार नाही. उलट ग्राहकांच्या हातात फाटलेल्या किंवा टेपने चिकटवलेल्या नोटा येण्याचे प्रमाण पूर्णपणे थांबेल आणि चलनी बाजारातील बनावट नोटांचे रॅकेट उद्ध्वस्त होण्यास मोठी मदत होईल.
