National Doctors' Day 2026: समाजाला सुदृढ ठेवण्यासाठी आणि रुग्णांचे अमूल्य प्राण वाचवण्यासाठी अहोरात्र सेवा देणाऱ्या डॉक्टरांप्रती आदर व्यक्त करण्यासाठी भारतात दरवर्षी 1 जुलै रोजी 'राष्ट्रीय डॉक्टर दिन' साजरा केला जातो. स्वतःच्या जिवाची आणि सुरक्षिततेची तमा न बाळगता वैद्यकीय क्षेत्रातील हे योद्धे समाजाचे रक्षण करत असतात. या दिवसाचे औचित्य साधून 'इंडियन मेडिकल असोसिएशन' (IMA) संपूर्ण देशभरात वैद्यकीय क्षेत्रातील उल्लेखनीय कामगिरीबद्दल डॉक्टरांचा गौरव करण्यासाठी विविध विशेष कार्यक्रमांचे आयोजन करते.
डॉ. बिधान चंद्र रॉय: एक बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व आणि ऐतिहासिक वारसा
भारतातील या विशेष दिवसाची पार्श्वभूमी देशातील अत्यंत आदरणीय चिकित्सक डॉ. बिधान चंद्र रॉय (डॉ. बी.सी. रॉय) यांच्या जीवनप्रवासाशी जोडलेली आहे. 1 जुलै हा त्यांचा जन्मदिवस आणि पुण्यतिथी असा दुहेरी योग आहे. 1 जुलै 1882 रोजी बिहारमधील पाटणा येथे जन्मलेल्या डॉ. रॉय यांनी कलकत्ता मेडिकल कॉलेजमधून MBBS आणि MD पदव्या संपादन केल्या. ते केवळ एक निष्णात डॉक्टरच नव्हते, तर प्रखर स्वातंत्र्यसैनिक, शिक्षणतज्ज्ञ आणि पश्चिम बंगालचे दुसरे मुख्यमंत्री देखील होते. महात्मा गांधींचे वैयक्तिक चिकित्सक म्हणून त्यांनी सेवा दिली असून, 1942 च्या ऐतिहासिक 'भारत छोडो' आंदोलनादरम्यान त्यांनी गांधीजींवर उपचार केले होते.
शिक्षण, समाजसेवा आणि सर्वोच्च राष्ट्रीय सन्मान
वैद्यकीय सेवेव्यतिरिक्त डॉ. रॉय यांनी शिक्षण क्षेत्रातही मोठे योगदान दिले. कलकत्ता विद्यापीठाचे कुलगुरू असताना, दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात झालेल्या जपानी हवाई हल्ल्यांच्या संकटसमयी त्यांनी विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षेसाठी विशेष संरक्षक तळघरे (बंकर्स) उभारली होती. त्यांच्या या अतुलनीय राष्ट्रसेवेची दखल घेऊन 1944 मध्ये त्यांना 'डॉक्टर ऑफ सायन्स' पदवी बहाल करण्यात आली. पुढे जाऊन, भारत सरकारने 1961 मध्ये त्यांना देशाचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार 'भारतरत्न' देऊन सन्मानित केले. नागरी विकासातही त्यांचा मोठा वाटा होता; पश्चिम बंगालमधील दुर्गापूर, कल्याणी, बिधाननगर (सॉल्ट लेक) आणि हावडा या शहरांच्या रचनेत त्यांनी पायाभूत भूमिका बजावली. अखेर 1 जुलै 1962 रोजी त्यांचे निधन झाले.
राष्ट्रीय डॉक्टर दिनाची सुरुवात कधी झाली?
डॉ. बी.सी. रॉय यांच्या वैद्यकीय क्षेत्रातील ऐतिहासिक कामगिरीचा सन्मान करण्यासाठी आणि देशातील आरोग्य यंत्रणेला बळकटी देणाऱ्या सर्व डॉक्टरांच्या योगदानाची अधिकृत दखल घेण्यासाठी भारत सरकारने 1991 मध्ये पहिल्यांदा 'राष्ट्रीय डॉक्टर दिन' साजरा करण्याची घोषणा केली. इंडियन मेडिकल असोसिएशनच्या (IMA) शिफारशीनुसार या परंपरेची सुरुवात झाली, जी आजतागायत अविरतपणे सुरू आहे.
जागतिक स्तरावरील सुरुवात आणि अमेरिकेचा इतिहास
जागतिक पातळीवर डॉक्टरांचा सन्मान करण्याची प्रथा सर्वप्रथम अमेरिकेत सुरू झाली. डॉ. चार्ल्स बी. आल्मंड यांच्या पत्नी युडोरा ब्राउन आल्मंड यांनी 1933 मध्ये या संकल्पनेची पायाभरणी केली. यासाठी 30 मार्च ही तारीख निवडण्यात आली, कारण 30 मार्च 1842 रोजी डॉ. क्रॉफर्ड लाँग यांनी वैद्यकीय जगतात पहिल्यांदाच शस्त्रक्रियेदरम्यान 'जनरल ॲनेस्थेशिया'चा (भूल देण्याचे औषध) यशस्वी प्रयोग केला होता. त्यानंतर, 1991 मध्ये अमेरिकेने या दिवसाला अधिकृत राष्ट्रीय मान्यता दिली.
जगभरातील विविध देशांमधील डॉक्टर दिनाचे वेळापत्रक
वैद्यकीय सेवा जागतिक असली तरी ती साजरी करण्याच्या तारखा वेगवेगळ्या देशांमध्ये भिन्न आहेत. अमेरिका आणि ऑस्ट्रेलियामध्ये 30 मार्च रोजी डॉक्टर दिन साजरा केला जातो. कॅनडामध्ये 18 ऑक्टोबर रोजी 'सेंट ल्यूक्स डॉक्टर्स डे' पाळला जातो. याशिवाय, अनेक देशांमध्ये मे महिन्याच्या तिसऱ्या रविवारी आरोग्य क्षेत्रातील महिलांच्या योगदानासाठी 'महिला डॉक्टर दिन' आणि 'सहानुभूतीशील डॉक्टर दिन' (Empathy Doctors' Day) असे विशेष उपक्रम राबवले जातात.
हेही वाचा – Small Savings Scheme: मध्यमवर्गीय आणि ज्येष्ठ नागरिकांना मोठा दिलासा; PPF सह अल्प बचत योजनांचे व्याजदर जाहीर
दरम्यान, वर्ष 2026 च्या राष्ट्रीय डॉक्टर दिनासाठी 'Behind the Mask: Who Heals the Healers?' ही अत्यंत संवेदनशील संकल्पना निश्चित करण्यात आली आहे. दिवस-रात्र रुग्णांच्या सेवेत व्यस्त असणाऱ्या डॉक्टरांना सामना करावा लागणारा मानसिक ताण, कामाचे अतिरिक्त तास आणि भावनिक आव्हाने यांकडे लक्ष वेधणे हा यामागचा मुख्य हेतू आहे. इतरांवर उपचार करणाऱ्या या डॉक्टरांनाही मानसिक स्वास्थ्याची, सक्षम आधार प्रणालीची आणि समाजाच्या सकारात्मक पाठिंब्याची तितकीच गरज असते, हा संदेश या संकल्पनेद्वारे देण्यात आला आहे.
