How Crude Oil is Formed Under Earth? : इराण आणि इस्रायल यांच्यातील वाढत्या संघर्षाने सध्या संपूर्ण जगात कच्च्या तेलाच्या (Crude Oil) किमती आणि पुरवठ्याबाबत अनिश्चितता निर्माण केली आहे. भारतामध्ये पेट्रोल आणि डिझेलचा साठा सध्या पुरेसा असला तरी, LPG गॅसच्या तुटवड्याने सर्वसामान्यांची चिंता वाढवली आहे. या युद्धजन्य परिस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर, ज्या मौल्यवान इंधनासाठी जगात मोठी युद्धे होतात, ते पृथ्वीच्या पोटात नेमके तयार कसे होते, हे समजून घेणे रंजक ठरेल. ही प्रक्रिया इतकी गुंतागुंतीची आणि दीर्घकालीन आहे की ती ऐकल्यावर कोणालाही नवल वाटेल.
समुद्रातील सूक्ष्म जीवांच्या मत अवशेषांवर लाखो वर्षांची प्रक्रिया
कच्च्या तेलाची निर्मिती ही काही मानवनिर्मित प्रक्रिया नसून निसर्गाची एक अद्भुत किमया आहे. याची सुरुवात होते ती समुद्रात राहणाऱ्या 'अल्गी' (शैवाल) आणि 'झूप्लँक्टन' यांसारख्या अत्यंत सूक्ष्म जीवांपासून. जेव्हा हे जीव समुद्रात आपला जीवनक्रम संपवून मृत होतात, तेव्हा त्यांचे अवशेष समुद्राच्या तळाशी जमा होऊ लागतात. हळूहळू या अवशेषांवर माती, वाळू आणि खडकांचे थर साचतात. वरच्या थरांचा भार वाढल्यामुळे हे अवशेष खोलवर गाडले जातात आणि त्यांचा हवेशी (ऑक्सिजनशी) असलेला संपर्क पूर्णपणे तुटतो.
'केरोजन' ते कच्चे तेल: लाखो वर्षांचा प्रवास
ही प्रक्रिया पूर्ण होण्यासाठी काही वर्षे नाही, तर चक्क लाखो वर्षांचा कालावधी लागतो. जमिनीच्या खाली जसजसे हे अवशेष अधिक खोलवर दाबले जातात, तसतसे तापमान आणि दाब प्रचंड प्रमाणात वाढू लागतो.
दबाव आणि उष्णता: या टोकाच्या परिस्थितीमुळे जीवांच्या सेंद्रिय (Organic) पदार्थांचे रूपांतर प्रथम एका विशेष पदार्थात होते, ज्याला शास्त्रीय भाषेत 'केरोजन' (Kerogen) असे म्हणतात.
रासायनिक बदल: केरोजन हे कच्चे तेल बनण्यापूर्वीची महत्त्वाची अवस्था आहे. जेव्हा केरोजनवर आणखी काही लाख वर्षे उष्णता आणि दाबाचा परिणाम होतो, तेव्हा त्याचे रूपांतर द्रवरूप कच्चे तेल आणि नैसर्गिक वायूमध्ये होते.
तेलाचे साठे आणि खडकांमधील स्थलांतर
जमिनीखाली तयार झालेले हे तेल स्थिर राहत नाही. ते पूर्णपणे द्रव असल्याने खडकांमधील लहान-लहान छिद्रांमधून आणि फटींमधून हळूहळू वरच्या दिशेने सरकू लागते, म्हणजेच त्याचे स्थलांतर होते. जेव्हा हे तेल एखाद्या घट्ट आणि अभेद्य खडकाच्या थराखाली अडकते, तेव्हा तिथे तेलाचे मोठे साठे किंवा 'रिझर्व्होयर्स' तयार होतात. पूर्वीच्या काळी जमिनीच्या वरच्या भागात सहज तेल सापडायचे. मात्र, मानवी वापरामुळे ते साठे आता संपले आहेत.
हजारो फूट खोलवर शोध
आजच्या काळात कच्च्या तेलाचा शोध घेण्यासाठी आणि ते बाहेर काढण्यासाठी मानवाला जमिनीच्या खाली काही हजार फूट खोलवर अत्याधुनिक यंत्रांच्या साहाय्याने बोरिंग करावे लागते. इराण-इस्रायलसारख्या देशांमध्ये या नैसर्गिक साठ्यांचे प्रमाण मोठे असल्याने जागतिक राजकारणात त्यांचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. हे इंधन तयार होण्यासाठी निसर्गाला कोट्यवधी वर्षे लागतात, म्हणूनच याला 'जीवाश्म इंधन' (Fossil Fuel) म्हटले जाते, जे एकदा संपले की पुन्हा मिळवणे अशक्य आहे.
हेही वाचा – जंगल जंगल बात चली है पता चला है… 'राजकुमार' जन्माला आलाय! या चिमुकल्या पिल्लाला मिळतेय चक्क Z+ सुरक्षा
