Property Rules : भारतातील अनेक कुटुंबांमध्ये मालमत्तेच्या वाटणीवरून होणारे वाद टाळण्यासाठी पालक आपल्या हयातीतच मृत्युपत्र (Will) करून ठेवण्यास प्राधान्य देतात. अनेकदा हे मृत्युपत्र वकिलाकडून न करून घेता साध्या कागदावर हाताने लिहिले जाते. मात्र, असे हस्तलिखित मृत्युपत्र न्यायालयात टिकेल का आणि त्याला कायदेशीर मान्यता मिळेल का, असे प्रश्न वारसांना पडतात. भारतीय उत्तराधिकार कायदा, 1925 नुसार, साध्या कागदावरील मृत्युपत्र वैध ठरू शकते, परंतु त्यासाठी काही अत्यंत महत्त्वाच्या कायदेशीर अटींची पूर्तता होणे अनिवार्य आहे.
साध्या कागदावरील मृत्युपत्राची कायदेशीर वैधता
मालमत्तेच्या बाबतीत सर्वसाधारण समज असा असतो की, मृत्युपत्रासाठी महागडा स्टॅम्प पेपर किंवा कोर्टाची पायरी चढणे आवश्यक आहे. मात्र, भारतीय उत्तराधिकार कायद्यात मृत्युपत्र तयार करण्यासाठी कोणताही विशिष्ट फॉर्म किंवा निश्चित स्वरूप दिलेले नाही. तुमच्या पालकांनी किंवा आजी-आजोबांनी साध्या कागदावर स्वतःच्या हाताने जरी इच्छापत्र लिहिले असेल, तरी ते कायद्याने वैध मानले जाते. याला 'होलोग्राफिक विल' असेही म्हटले जाते. परंतु, हे कागदपत्र केवळ लिहून चालत नाही, तर त्यावर संबंधित व्यक्तीची स्वाक्षरी असणे ही पहिली प्राथमिक अट आहे.
दोन साक्षीदारांची स्वाक्षरी अनिवार्य
भारतीय उत्तराधिकार कायदा, 1925 च्या कलम 63 नुसार, केवळ मृत्युपत्र करणाऱ्याची स्वाक्षरी पुरेशी नाही. हे मृत्युपत्र कायदेशीररित्या सिद्ध होण्यासाठी त्यावर किमान 2 साक्षीदारांची उपस्थिती आणि त्यांच्या स्वाक्षऱ्या असणे ही सर्वात महत्त्वाची अट आहे. जर एखाद्या व्यक्तीने साध्या कागदावर सर्व इच्छा लिहिल्या आणि स्वतःची सही केली, पण त्यावर किमान 2 साक्षीदारांच्या सह्या नसतील, तर कायदा त्याला वैध मृत्युपत्र मानत नाही. साक्षीदारांशिवाय अशा कागदाला रद्दीच्या तुकड्यापेक्षा जास्त किंमत उरत नाही आणि तो न्यायालयात फेटाळला जाऊ शकतो.
साक्षीदार नसल्यास मालमत्तेचे काय होते?
जर मृत्युपत्रावर साक्षीदारांच्या स्वाक्षऱ्या नसतील, तर परिस्थिती पूर्णपणे बदलते. अशा वेळी कायदा असे गृहीत धरतो की, संबंधित व्यक्ती मृत्युपत्र न करताच (Intestate) मरण पावली आहे. परिणामी, मालमत्तेचे विभाजन त्या कागदावरील इच्छेनुसार न होता, हिंदू वारसा कायदा किंवा संबंधित धर्माच्या वारसा कायद्यानुसार केले जाते. यामध्ये सर्व कायदेशीर वारसांना त्यांच्या वर्गानुसार (Class-1, Class-2) मालमत्तेवर समान हक्क मिळतात. यामुळे मूळ मालकाची इच्छा असूनही एखाद्या विशिष्ट वारसाला संपत्तीपासून वंचित राहावे लागू शकते किंवा नको असलेल्या व्यक्तीला वाटा मिळू शकतो.
वकिलाशिवाय मृत्युपत्र लिहिता येते का?
होय, तुम्ही वकिलाशिवाय स्वतःचे मृत्युपत्र लिहू शकता. यासाठी मालमत्ता आणि लाभार्थ्यांची स्पष्ट यादी तयार करून, त्यावर स्वतःची स्वाक्षरी करणे आणि 2 गैर-लाभार्थी (ज्यांना त्या संपत्तीत हिस्सा मिळणार नाही असे) साक्षीदारांकडून ते प्रमाणित करून घेणे आवश्यक आहे. मृत्युपत्र करणारी व्यक्ती ही सुदृढ मनाची असावी आणि तिच्यावर कोणताही दबाव नसावा. जरी नोंदणी (Registration) पर्यायी असली, तरी भविष्यातील कायदेशीर गुंतागुंत टाळण्यासाठी आणि मृत्युपत्राची विश्वासार्हता वाढवण्यासाठी त्याची नोंदणी करणे नेहमीच हिताचे ठरते.
वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांची उत्तरे
मृत्युपत्र नसल्यास पती-पत्नी, मुले आणि आई यांना 'क्लास-1' वारस म्हणून प्राधान्य मिळते. मालमत्तेचे वाद टाळण्यासाठी पालकांनी आपल्या मृत्यूपूर्वी स्पष्ट आणि साक्षीदारांच्या उपस्थितीत केलेले मृत्युपत्र हीच कुटुंबाची मोठी सुरक्षा असते. लक्षात ठेवा, कायद्याने साध्या कागदाला मान्यता दिली असली, तरी त्यावरील प्रक्रियेतील छोटीशी चूक तुमच्या वारसांना मालमत्तेपासून दूर करू शकते. त्यामुळे, क्लिष्ट मालमत्ता असल्यास कायदेशीर तज्ज्ञाचा सल्ला घेणे कधीही योग्य ठरते.
हेही वाचा – RBI Update: एटीएम कार्ड चोरीला गेलं? चिंता नको! ही गोष्ट केल्याशिवाय पैसे काढता येणार नाहीत; RBIची नवी योजना
