Humid Heatwaves: दिल्ली-एनसीआरसह संपूर्ण उत्तर भारतात उन्हाळ्याचा कडाका वाढला असून, मार्च महिन्यातच जूनसारखी उष्णता जाणवू लागली आहे. वाढत्या तापमानासोबतच आता 'उष्णतेच्या लाटां'बाबत (Heatwaves) एक गंभीर इशारा समोर आला आहे. नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या एका अहवालानुसार, कोरड्या उष्णतेपेक्षा 'आर्द्र (दमट) उष्णता' (Humid Heat) मानवी आरोग्यासाठी अधिक भयानक आणि धोकादायक असल्याचे सिद्ध झाले आहे. विशिष्ट वातावरणीय साखळी अभिक्रियेमुळे या दमट उष्णतेच्या लाटांच्या तीव्रतेत झपाट्याने वाढ होत असल्याचे संशोधकांनी म्हटले आहे.
IITM पुणे आणि IMD चा संयुक्त अभ्यास
इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ट्रॉपिकल मेटेरॉलॉजी (IITM), पुणे आणि भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD) यांच्या शास्त्रज्ञांनी जानेवारी 2026 मध्ये केलेल्या अभ्यासात हे निष्कर्ष काढले आहेत. 'जर्नल ऑफ द अॅटमॉस्फेरिक सायन्सेस' मध्ये प्रकाशित झालेले हे संशोधन भारतातील 'आर्द्र उष्णतेच्या लाटां'मागील नेमकी यंत्रणा स्पष्ट करणारे पहिलेच संशोधन मानले जात आहे. सार्वजनिक आरोग्य सेवा आणि हवामान बदलाचा सामना करण्यासाठी हे निकाल अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहेत.
कोरडी विरुद्ध दमट उष्णतेमधील फरक काय?
IITM चे शास्त्रज्ञ राजीव चट्टोपाध्याय यांनी स्पष्ट केले की, भारतात दोन प्रकारच्या उष्णतेच्या लाटा आढळतात. वायव्य मैदानी प्रदेशात येणाऱ्या 'कोरड्या' उष्णतेच्या लाटांमध्ये सध्या मोठी वाढ दिसत नाही. मात्र, 'दमट' उष्णतेच्या लाटांची तीव्रता वेगाने वाढत आहे. दमट उष्णतेमध्ये उच्च तापमान आणि हवेतील आर्द्रता यांचे घातक मिश्रण असते. यामुळे शरीराची नैसर्गिक शीतकरण प्रणाली (घाम येऊन शरीर थंड होण्याची प्रक्रिया) विस्कळीत होते, ज्यामुळे उष्माघाताचा धोका कैक पटीने वाढतो.
युरोपमधील 'रॉस्बी लाटा' आणि बंगालचा उपसागर
या संशोधनात दमट उष्णतेमागील दोन मुख्य कारणे समोर आली आहेत:
रॉस्बी वातावरणीय लाटा: युरोपच्या पश्चिम किनाऱ्याजवळ तयार होणाऱ्या या लाटा मध्य पूर्व आणि हिंदी महासागरातून भारतात येतात. यामुळे ढग कमी होतात आणि जमीन वेगाने तापते.
बंगालच्या उपसागराचे तापमान: जेव्हा बंगालच्या उपसागरातील पाण्याचे तापमान असामान्यपणे वाढते, तेव्हा ते स्वतःचे एक अभिसरण चक्र तयार करते. जेव्हा युरोपमधील लाटा आणि बंगालच्या उपसागराचा प्रभाव एकत्र येतो, तेव्हा उष्णतेची तीव्रता अधिकच वाढते.
पूर्व आणि आग्नेय किनारपट्टीला वाढता धोका
अभ्यासानुसार, वातावरणीय लाटांच्या नमुन्यात थोडा जरी बदल झाला तरी उच्च उष्णतेच्या दाबाचे क्षेत्र भारताच्या पूर्व आणि आग्नेय किनारपट्टीकडे सरकू शकते. गेल्या काही दशकांतील आकडेवारी पाहता, या प्रदेशांमध्ये दमट उष्णतेचा प्रभाव आधीच वाढला आहे. हवामान बदलामुळे भविष्यात अशा लाटा अधिक तीव्र आणि जीवघेण्या होण्याची शक्यता शास्त्रज्ञांनी वर्तवली आहे.
