EL nino Impact: यंदाच्या वर्षी भारताला आधीच तीव्र उष्णतेच्या लाटेने होरपळून काढले आहे. त्यातच आता आणखी एक धक्कादायक माहिती समोर आली असून, हा जून महिना गेल्या 100 वर्षांच्या इतिहासातील तिसरा सर्वात कोरडा महिना म्हणून नोंदवला जाण्याची शक्यता आहे. महिन्याचा फक्त एक दिवस शिल्लक असताना, देशभरात पावसाची तब्बल 42 टक्के इतकी मोठी तूट नोंदवली गेली आहे. 'एल निनो' (El Nino) या हवामान बदलाच्या प्रक्रियेचा थेट फटका आता भारतीय मान्सूनला बसू लागला आहे, हे या आकडेवारीवरून स्पष्ट होते.
पावसाच्या तुटीची सद्यस्थिती काय?
आतापर्यंत देशात जून महिन्यात सरासरी 92.2 मिमी पाऊस पडला आहे. मात्र, हेच प्रमाण सामान्यतः 157.7 मिमी असणे अपेक्षित असते. महिन्याच्या शेवटच्या दिवशी जरी दमदार पाऊस झाला, तरीही जूनमधील एकूण पाऊस हा जेमतेम 100 मिमीच्या आसपासच राहण्याचा अंदाज आहे. गेल्या 100 वर्षांच्या (1927-2026) नोंदी पाहिल्यास, यापेक्षा कमी पाऊस केवळ 2 वेळाच झाला आहे. 2009 मध्ये (87.5 मिमी) आणि 2014 मध्ये (92.1 मिमी) अशी पावसाची सर्वात कमी नोंद झाली होती. विशेष म्हणजे, या दोन्ही घटना अलीकडच्या 2 दशकांमधीलच आहेत.
मध्य भारतात पावसाची सर्वाधिक ओढ
देशाच्या चारही प्रमुख भौगोलिक क्षेत्रांमध्ये एकाच वेळी पावसाची इतकी मोठी तूट निर्माण होणे ही अतिशय दुर्मिळ घटना मानली जाते, जी 'एल निनो'चा प्रभाव सिद्ध करते. मध्य भारतातील परिस्थिती अत्यंत चिंताजनक असून, तिथे पावसाची तब्बल 54 टक्के तूट नोंदवली गेली आहे. याशिवाय, पूर्व आणि ईशान्य भारतात सरासरीपेक्षा 41 टक्के, वायव्य भारतात 30 टक्के, तर दक्षिण भारतात 28 टक्के कमी पाऊस झाला आहे.
'एल निनो'चा वेगवान आणि वाढता प्रभाव
मध्य आणि पूर्व प्रशांत (पॅसिफिक) महासागरातील पृष्ठभागावरील पाण्याचे तापमान वाढण्याच्या नैसर्गिक प्रक्रियेला 'एल निनो' म्हटले जाते. याचा जागतिक हवामानावर, विशेषतः भारतीय मान्सूनवर अत्यंत प्रतिकूल परिणाम होतो. अमेरिकेतील 'इंटरनॅशनल रिसर्च इन्स्टिट्यूट फॉर क्लायमेट अँड सोसायटी'ने नुकत्याच दिलेल्या माहितीनुसार, विषुववृत्तीय प्रशांत क्षेत्रात तापमानात वेगाने वाढ होत असून 'एल निनो' आता 'मध्यम तीव्रते'च्या टप्प्यात पोहोचला आहे. आगामी काळात तो अधिक भयंकर रूप धारण करू शकतो, ज्यामुळे भारतीय मान्सूनबद्दल शास्त्रज्ञांची चिंता वाढली आहे.
जुलै महिन्यात पावसाची आशा
या सर्व निराशाजनक परिस्थितीत एक दिलासादायक बातमी म्हणजे, भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) अंदाजानुसार जुलैच्या पहिल्या आठवड्यापासून देशाच्या अनेक भागांत चांगला आणि व्यापक पाऊस पडण्याची शक्यता आहे. या पावसामुळे मध्य भारताला सर्वात जास्त दिलासा मिळेल, जिथे सध्या पावसाची सर्वाधिक प्रतीक्षा आहे.
भारतावर महाभयंकर आर्थिक संकट कोसळण्याची शक्यता
हवामान तज्ज्ञांनी 'एल निनो'च्या संभाव्य परिणामांबाबत अत्यंत गंभीर इशारा दिला आहे. नोव्हेंबर 2026 ते जानेवारी 2027 या कालावधीत 'एल निनो'चा प्रभाव सर्वोच्च पातळीवर असेल, असा अंदाज आहे. याचा फटका थेट अर्थव्यवस्थेला बसणार असून, तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार, 2032 पर्यंत भारताला तब्बल 1 ट्रिलियन डॉलर्स (सुमारे 94,55,960 कोटी रुपये) इतके प्रचंड आर्थिक नुकसान सोसावे लागू शकते.
केवळ भारतातच नव्हे, तर जागतिक अर्थव्यवस्थेलाही 10 ट्रिलियन डॉलर्सपेक्षा जास्त फटका बसण्याची शक्यता आहे. हे नुकसान केवळ हवामान आणि पावसापुरते मर्यादित नसून, यामुळे कृषी क्षेत्र, रोजगार निर्मिती, ऊर्जा क्षेत्र आणि देशाच्या व्यापक अर्थव्यवस्थेवर खोलवर परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. एकंदरीत, मान्सून कमकुवत करणारा आणि उष्णतेची लाट वाढवणारा 'एल निनो', भारतासाठी एक मोठे आव्हान ठरणार आहे.
