Uttarakhand Glacier Threat: उत्तराखंडमधील 23 हिमनद्यांवर करण्यात आलेल्या एका नवीन आणि सखोल अभ्यासातून हिमालयातील अनेक महत्त्वाच्या हिमनद्या वेगाने वितळत असल्याचे निष्पन्न झाले आहे. या अभ्यासाच्या निष्कर्षांमुळे भविष्यातील पाणीसुरक्षा आणि हवामानाशी संबंधित गंभीर आपत्तींच्या वाढत्या धोक्याबाबत जगभरात चिंता व्यक्त केली जात आहे. नेपाळमध्ये नुकत्याच घडलेल्या भीषण आपत्तीनंतर काही दिवसांतच हे संशोधन समोर आले असून, यामुळे संपूर्ण हिमालयीन पट्ट्यातील मानवी वस्त्या आणि पायाभूत सुविधांच्या असुरक्षिततेकडे पुन्हा एकदा तज्ज्ञांचे लक्ष वेधले गेले आहे.
अनेक प्रमुख हिमनद्या वेगाने मागे हटत आहेत
'वाडिया इन्स्टिट्यूट ऑफ हिमालयन जिओलॉजी'च्या संशोधकांनी 23 हिमनद्यांच्या ऐतिहासिक नोंदींचे सखोल विश्लेषण केले असून, त्यांच्या वितळण्याच्या दरात लक्षणीय तफावत आढळली आहे. डिस्कव्हर जिओसायन्स मध्ये प्रकाशित झालेल्या या अभ्यासानुसार, बर्फ वितळण्याच्या प्रक्रियेवर केवळ वाढत्या तापमानाचाच नाही, तर हिमनदीचा उतार, तिचा आकार आणि बर्फावर असलेला मलबा (दगड आणि मातीचा थर) यांचाही मोठा प्रभाव पडतो. उदाहरणार्थ, पिंडारी हिमनदी 1845 ते 1966 या काळात सरासरी 23.4 मीटर प्रति वर्ष या दराने मागे हटत होती. मात्र, 2000 ते 2018 या काळात तिचा हा वेग दुप्पट होऊन 45.85 मीटर प्रति वर्ष झाला आहे. तसेच मिलाम हिमनदीचा वेग 32 ते 37.8 मीटर, तर खतलिंग हिमनदी प्रतिवर्षी तब्बल 88 मीटर वेगाने मागे हटत आहे. गंगोत्री हिमनदी दीर्घकाळापासून दरवर्षी सुमारे 22 मीटर वेगाने आकुंचन पावत आहे. याशिवाय सतोपंथ, रमणी, उत्तर नंदा देवी, डोकियानी आणि बंदरपूंछ या हिमनद्यांचाही यात समावेश आहे.
जलसुरक्षा आणि नैसर्गिक आपत्तींचा मोठा धोका
उत्तराखंडमधील या हिमनद्या गंगा, यमुना, अलकनंदा, भागीरथी, सिंधू आणि ब्रह्मपुत्रा यांसारख्या प्रमुख नद्यांचे मूळ उगमस्थान आहेत. या नद्यांमधून कोट्यवधी लोकांना पिण्यासाठी, शेतीसाठी आणि जलविद्युत निर्मितीसाठी पाणी उपलब्ध होते. शास्त्रज्ञांनी स्पष्ट इशारा दिला आहे की, बर्फ वेगाने वितळल्यामुळे 'ग्लेशियर लेक आउटबर्स्ट फ्लड्स' (GLOFs – हिमनदी सरोवरे फुटून येणारा अचानक पूर), हिमस्खलन आणि भूस्खलनाचा धोका मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे.
हवामान बदल आणि अनिश्चित पर्जन्यमान मुख्य कारण
वाढते जागतिक तापमान, हिवाळ्यातील अत्यंत कमी हिमवृष्टी आणि दीर्घकाळ चालणारा कडक उन्हाळा हे हिमनद्या वेगाने आकुंचन पावण्याचे मुख्य कारण ठरत आहे. पूर्वी ज्या उंच पर्वतीय भागात नियमितपणे बर्फवृष्टी होत असे, तिथे आता पावसाची नोंद होत आहे. त्यामुळे बर्फ साचण्याचे प्रमाण घटले असून हिमनद्यांचे वार्षिक नुकसान भरून काढणे अशक्य होत आहे.
हेही वाचा – CCTV बसवण्याचं काम सुरू असतानाच काळाचा घाला; भरधाव डंपरने क्रेन-ऑटोला उडवलं, HR मॅनेजरसह तिघांचा मृत्यू
भविष्यात तीव्र पाणीटंचाईची शक्यता
हिमालयीन हिमनद्या या नैसर्गिक जलसाठ्यांचे काम करतात, ज्या बर्फ साठवून हळूहळू पाणी सोडतात. हिमनद्या वितळण्याच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात नद्यांमधील पाण्याचा प्रवाह वाढत असला, तरी दीर्घकाळात बर्फाचे साठे संपल्यामुळे पाण्याचा मूळ पुरवठाच खंडित होण्याचा मोठा धोका आहे. यामुळे नद्यांच्या सखल भागात राहणाऱ्या विशाल लोकसंख्येला भविष्यात भीषण जलसंकटाचा सामना करावा लागू शकतो.
