अवकाशाच्या अथांग कॅनव्हासवर निसर्ग जेव्हा स्वतःच्याच सावल्यांचा खेळ मांडतो, तेव्हा तो मानवी डोळ्यांसाठी एक विलोभनीय चमत्कार ठरतो. सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी यांच्यातील हा लपाछपीचा खेळ तसा युगांयुगांपासून सुरू आहे. मात्र, काही क्षण असे असतात जे इतिहासाच्या पानांवर सुवर्णाक्षरांनी कोरले जातात. असाच एक श्वास रोखून धरायला लावणारा, दुर्मिळ खगोलीय क्षण लवकरच जगाच्या भेटीला येत आहे. येत्या 2 ऑगस्ट 2027 रोजी जग एका अशा 'ब्लॅकआउट'चे साक्षीदार होणार आहे, जो अनुभव अनेकांसाठी आयुष्यातला पहिला आणि कदाचित शेवटचा असू शकेल. या दिवशी सूर्य तब्बल सहा मिनिटे 23 सेकंद चंद्राच्या मागे पूर्णपणे लपला जाणार आहे.
खगोलशास्त्रज्ञ आणि अभ्यासकांसाठी 2027 हे वर्ष एका मोठ्या पर्वासारखे असणार आहे. 2 ऑगस्ट 2027 रोजी होणारे हे 'पूर्ण सूर्यग्रहण' (Total Solar Eclipse) केवळ एक खगोलीय घटना नसून, तो एका महाकाव्याचा थरार असेल. या ग्रहणाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याचा 'टोटॅलिटी पीरियड' अर्थात पूर्ण अंधाराचा कालावधी. सर्वसाधारणपणे पूर्ण सूर्यग्रहण हे काही सेकंदांपुरते किंवा जेमतेम एक ते दोन मिनिटांसाठी मर्यादित असते. मात्र, 2027 चे हे ग्रहण तब्बल सहा मिनिटे 23 सेकंदांसाठी सूर्याला गिळंकृत करणार आहे. 21 व्या शतकातील हे दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात प्रदीर्घ सूर्यग्रहण ठरणार आहे. यापूर्वी 2009 मध्ये असा प्रदीर्घ अंधार पृथ्वीने अनुभवला होता, आणि आता तब्बल 18 वर्षांनंतर निसर्ग ही सुवर्णसंधी पुन्हा देत आहे.
हा खगोलीय चमत्कार जगातील एका मोठ्या भूभागावरून पाहता येणार आहे. युरोप, उत्तर आफ्रिका आणि मध्य पूर्व देशांतील नागरिकांना या 'ब्लॅकआउट'चा सर्वाधिक थरार अनुभवता येईल. विशेषतः स्पेन, मोरोक्को, अल्जेरिया, लिबिया, इजिप्त, सौदी अरेबिया आणि सोमालिया या देशांच्या आकाशात हा निसर्गाचा अद्भुत खेळ रंगेल. यामध्येही इजिप्तमधील ऐतिहासिक आणि जगप्रसिद्ध 'लक्सर' (Luxor) शहर या महाग्रहणाचे प्रमुख केंद्र असेल, जिथे हा पूर्ण अंधार सर्वाधिक काळ टिकून राहील.
'नाण्याला नेहमी दोन बाजू असतात', याच न्यायाने भारतातील खगोलप्रेमींसाठी या घटनेत आनंद आणि थोडीशी निराशा दोन्ही दडलेले आहेत. भारताच्या भौगोलिक स्थानामुळे हे महाग्रहण देशात 'पूर्ण सूर्यग्रहण' म्हणून दिसणार नाही. मात्र, देशाच्या पश्चिमेकडील भागात, विशेषतः गुजरात आणि राजस्थानच्या काही सीमावर्ती पट्ट्यांमध्ये सूर्याचा काही भाग चंद्राने झाकलेला दिसेल, ज्याला आपण 'खंडग्रास सूर्यग्रहण' म्हणतो. त्यामुळे, या सहा मिनिटांच्या पूर्ण अंधाराचा डोळ्यांचे पारणे फेडणारा अनुभव घेण्यासाठी भारतीयांना परदेशात जावे लागेल किंवा ऑनलाईन टेलिकास्टच्या आभासी जगाचा आधार घ्यावा लागेल.
या ग्रहणामागे केवळ कुतूहल नसून, त्याला विज्ञानाचा एक मोठा आणि भक्कम पाया आहे. जेव्हा चंद्र सूर्याला पूर्णपणे झाकून टाकतो, तेव्हाच सूर्याच्या बाहेरील वातावरणाचे म्हणजेच 'कोरोना'चे (Corona) स्पष्ट दर्शन घडते. या प्रदीर्घ सहा मिनिटांच्या कालावधीत जगभरातील शास्त्रज्ञांना सूर्याचे चुंबकीय क्षेत्र, तिथले तापमान आणि वातावरणाचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी एक मोठी खिडकी खुली होणार आहे. मात्र, हा अद्भुत नजारा अनुभवताना सुरक्षेला सर्वोच्च प्राधान्य देणे गरजेचे आहे.
उघड्या डोळ्यांनी सूर्याकडे पाहण्याचे धाडस कायमस्वरूपी अंधत्व आणू शकते, त्यामुळे हा चमत्कार पाहण्यासाठी नेहमी 'सोलर फिल्टर' किंवा प्रमाणित 'इक्लिप्स ग्लासेस'चाच वापर करणे बंधनकारक आहे. निसर्गाचा हा अविष्कार जेवढा सुंदर आहे, तेवढाच सुरक्षितपणे पाहिल्यास तो अधिक संस्मरणीय ठरेल!
