इराण: मध्यपूर्वेत सुरू असलेल्या अमेरिका-इस्रायल-इराण संघर्षाला तीन आठवडे पूर्ण होत असताना परिस्थिती अधिकच गुंतागुंतीची बनली आहे. या कालावधीत इराणने गल्फ कोऑपरेशन कौन्सिल देशांकडे 3000 हून अधिक विविध प्रकारची क्षेपणास्त्रे, क्रूझ मिसाइल्स आणि ड्रोन डागल्याची माहिती समोर आली आहे. विशेषतः संयुक्त अरब अमिरातीवर केलेल्या हल्ल्यांमुळे या संघर्षाचे परिणाम केवळ इस्रायल किंवा अमेरिकेपुरते मर्यादित न राहता संपूर्ण खाडी प्रदेशावर झाले आहेत. या घटनांमुळे मध्यपूर्वेत शिया-सुन्नी मतभेदही अधिक तीव्र झाले असल्याचे निरीक्षकांचे मत आहे.
इराणने डिएगो गार्सिया येथील अमेरिकन तळावर लक्ष्य साधण्यासाठी मध्यम पल्ल्याच्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांचा वापर केल्याचेही समोर आले आहे. यावरून तेहरान वेगाने लांब पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्रांची क्षमता विकसित करत असल्याचे स्पष्ट होते. भविष्यात युरोपीय देशांनाही अशा क्षेपणास्त्रांमुळे धोका निर्माण होऊ शकतो, अशी शक्यता व्यक्त केली जात आहे. या पार्श्वभूमीवर सौदी अरेबियाने इराणवर विश्वास कमी झाल्याचे स्पष्टपणे सांगितले आहे, तर इतर खाडी देशांमध्येही तीव्र नाराजी वाढत आहे.
इराणच्या कारवायांमुळे खाडी देशांच्या तेलआधारित अर्थव्यवस्थांवरही मोठा परिणाम झाला आहे. तेल वाहतुकीत अडथळे निर्माण झाल्याने जागतिक ऊर्जा पुरवठ्यावर दबाव वाढला आहे. त्यामुळे परिस्थिती आणखी बिघडल्यास या देशांकडून प्रतिउत्तरात्मक कारवाई होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
दरम्यान, स्ट्रेट ऑफ होर्मुजच्या माध्यमातून जहाजवाहतूक पुन्हा सुरू करण्याचे मोठे आव्हान अमेरिकेसमोर उभे आहे. जागतिक तेल वाहतुकीसाठी हा मार्ग अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांना या समुद्री मार्गाच्या सुरक्षेसाठी युरोपीय सहयोगी देश आणि जपानकडून पाठिंबा मिळाल्याची माहिती समोर आली आहे. पर्शियन गल्फमधील समुद्री मार्ग पुन्हा सुरू केल्याशिवाय अमेरिकेला इराणविरोधातील लष्करी कारवाई प्रभावीपणे पुढे नेणे कठीण ठरेल, असे विश्लेषकांचे मत आहे.
या संघर्षादरम्यान अमेरिका आणि इस्रायलने इराणच्या नेतृत्वावर लक्ष्य साधण्याचा प्रयत्न केला असला तरी इराणमधील इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स अद्याप माघार घेण्याची चिन्हे दिसत नाहीत. उलट ते त्यांच्या प्रतिस्पर्ध्यांवर आणि खाडी देशांवर सातत्याने क्षेपणास्त्र हल्ले करत आहेत. काही विश्लेषकांच्या मते, इराणने युद्ध सुरू होण्यापूर्वीच खाडी प्रदेशातील अनेक लक्ष्यांची अचूक माहिती गोळा करून ठेवली होती.
तसेच इस्रायलविरोधात क्लस्टर बॉम्ब क्षेपणास्त्रांचा वापर केल्याच्या पार्श्वभूमीवर इराण बहुविभागीय वॉरहेड तंत्रज्ञानावरही प्रयोग करत असल्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. अशा प्रकारच्या तंत्रज्ञानयुक्त क्षेपणास्त्रांना रोखणे अत्यंत अवघड मानले जाते, कारण त्यामधील अनेक लहान वॉरहेड वेगवेगळ्या दिशांनी लक्ष्यावर प्रहार करतात.
गेल्या काही दशकांत इराणने प्रादेशिक तणाव वाढवण्यासाठी विविध प्रतिनिधी गटांचा वापर केला होता. मात्र सध्याच्या संघर्षात खाडी देशांनी थेट हस्तक्षेप टाळण्याचा प्रयत्न केला होता. तरीही इराणच्या अलीकडील हल्ल्यांमुळे मध्यपूर्वेतील राजकीय समीकरणांमध्ये मोठा बदल होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. या संघर्षामुळे जागतिक अर्थव्यवस्था, ऊर्जा पुरवठा आणि प्रादेशिक स्थैर्यावर दूरगामी परिणाम होऊ शकतात.
