प्रसाद काथे
आजच्या काळात राजकारण केवळ भाषणांवर, घोषणा किंवा धोरणांवर चालत नाही. आता प्रतिमांचे राजकारण अधिक प्रभावी झाले आहे. सोशल मीडियाच्या युगात एखादा फोटो, एखादा छोटासा व्हिडिओ किंवा काही सेकंदांचे दृश्य हे अनेकदा मोठ्या राजकीय भाषणांपेक्षा अधिक प्रभाव निर्माण करते. पश्चिम बंगालमध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी रस्त्याकडील विक्रेत्याकडून झालमुडी घेतल्याचा क्षण हा त्याच प्रकारचा होता. दिसायला अत्यंत साधा, सहज आणि सामान्य वाटणारा हा प्रसंग प्रत्यक्षात अत्यंत प्रभावी राजकीय संदेश देऊन गेला.
पहिल्या नजरेत तो फक्त एका पंतप्रधानाने स्थानिक खाद्यपदार्थाचा आस्वाद घेतल्याचा प्रसंग वाटतो. पण आधुनिक राजकीय संवादाच्या दृष्टीने पाहिले तर त्या एका दृश्यात अनेक स्तरांवर संदेश दडलेला होता. देशाच्या सर्वोच्च पदावर असलेला नेता अजूनही सामान्य माणसाशी जोडलेला आहे, त्याला रस्त्यावरील जीवन समजते, तो स्थानिक संस्कृतीशी परिचित आहे आणि तो 'एलिट' राजकारणापासून दूर आहे – अशी प्रतिमा त्या क्षणातून निर्माण होत होती.
झालमुडी ही केवळ बंगालमधील लोकप्रिय खाद्यपदार्थ नाही. ती त्या राज्याच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहे. रेल्वे स्टेशन, कॉलेज परिसर, बाजारपेठा, लोकल ट्रेन, चौक आणि रस्त्याकडील गाड्या – बंगालच्या दैनंदिन जीवनात झालमुडी सर्वत्र दिसते. ती श्रीमंत-गरीब असा भेद करत नाही. मजूर, विद्यार्थी, नोकरदार, व्यापारी, प्रवासी – सगळ्यांच्या हातात ती दिसते. म्हणूनच झालमुडी ही 'कॉमन मॅन'ची ओळख मानली जाते.
याच कारणामुळे नरेंद्र मोदींच्या त्या दृश्याला विशेष राजकीय वजन प्राप्त झाले. कारण जेव्हा देशाचा पंतप्रधान अत्यंत सामान्य लोकांमध्ये लोकप्रिय असलेला खाद्यपदार्थ एका छोट्या विक्रेत्याकडून घेताना दिसतो, तेव्हा तो फक्त स्नॅक विकत घेत नसतो; तो स्वतःची प्रतिमा घडवत असतो. तो लोकांना एक संदेश देत असतो की सत्ता आणि सामान्य माणूस यांच्यातील अंतर अजूनही कायम झालेले नाही.
विशेष म्हणजे हा प्रसंग नरेंद्र मोदी यांच्या गेल्या अनेक वर्षांच्या राजकीय प्रतिमेशी पूर्णपणे सुसंगत दिसतो. २०१४ पासून त्यांच्या सार्वजनिक प्रतिमेत सातत्याने एक गोष्ट दिसून येते – साधेपणा आणि सामान्य लोकांशी जोडलेपण. कधी चहावाल्यांशी संवाद, कधी लहान व्यापाऱ्यांसोबत चर्चा, कधी स्थानिक उत्पादनांचा प्रचार, तर कधी भारतीय परंपरांचा उल्लेख – या सगळ्या गोष्टी एका मोठ्या राजकीय कथानकाचा भाग आहेत. झालमुडीचा हा प्रसंग त्या कथानकाला आणखी बळ देणारा ठरला.
या दृश्याचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे "Vocal for Local" या संकल्पनेशी त्याचा असलेला संबंध. भारताची मोठी अर्थव्यवस्था ही केवळ मोठ्या उद्योगांवर उभी नाही. लाखो छोट्या विक्रेत्यांवर, हातगाड्यांवर, स्थानिक बाजारांवर आणि अनौपचारिक क्षेत्रातील कामगारांवरही ती तितकीच अवलंबून आहे. रस्त्याच्या कडेला उभी असलेली एक छोटी झालमुडीची गाडी ही केवळ व्यवसाय नसते; ती भारताच्या सूक्ष्म उद्योजकतेचे प्रतीक असते. अशा विक्रेत्याशी संवाद साधताना नरेंद्र मोदी प्रत्यक्षात त्या संपूर्ण अनौपचारिक अर्थव्यवस्थेला प्रतीकात्मक मान्यता देताना दिसतात.
पश्चिम बंगालच्या संदर्भात या प्रसंगाचे सांस्कृतिक महत्त्व आणखी वाढते. बंगालमध्ये खाद्यसंस्कृती ही भावना, ओळख आणि स्थानिक अभिमानाशी जोडलेली आहे. झालमुडी हा त्या संस्कृतीचा भाग आहे. त्यामुळे स्थानिक खाद्यपदार्थाशी जोडलेले दृश्य हे केवळ खाद्यप्रेम दाखवत नाही, तर स्थानिक संस्कृतीशी जवळीक दाखवते. राजकीय दृष्टिकोनातून हे अत्यंत महत्त्वाचे असते. कारण मतदारांना अनेकदा असा नेता अधिक जवळचा वाटतो जो त्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग समजून घेतो.
आजचे राजकारण हे मोठ्या प्रमाणावर 'व्हिज्युअल पॉलिटिक्स'वर चालते. लोक अनेकदा संपूर्ण भाषण ऐकत नाहीत, पण एखादे प्रभावी दृश्य काही सेकंदांत त्यांच्या मनात ठसते. त्यामुळे आधुनिक राजकीय रणनीतीमध्ये अशा प्रतिमांचे महत्त्व प्रचंड वाढले आहे. नेता सामान्य नागरिकांमध्ये बसलेला, स्थानिक खाद्य खाताना दिसणारा किंवा छोट्या विक्रेत्याशी संवाद साधताना दिसणारा फोटो हा थेट भावनिक कनेक्शन तयार करतो.
अर्थात, विरोधक अशा प्रसंगांना 'ऑप्टिक्स पॉलिटिक्स' म्हणू शकतात. त्यांना हे नियोजित प्रतिमानिर्मितीचे तंत्र वाटू शकते. तर समर्थक याकडे साधेपणाच्या नैसर्गिक अभिव्यक्तीप्रमाणे पाहू शकतात. पण कोणताही दृष्टिकोन असला तरी एक गोष्ट स्पष्ट आहे – अशा दृश्यांचा प्रभाव मोठा असतो. कारण लोक अनेकदा धोरणांच्या तपशीलांपेक्षा भावना आणि प्रतीकांशी अधिक वेगाने जोडले जातात.
आज भारतीय राजकारणात नेते हे केवळ प्रशासक राहिलेले नाहीत; ते स्वतःमध्ये एक 'ब्रँड' बनले आहेत. प्रत्येक सार्वजनिक क्षण हा त्यांच्या प्रतिमानिर्मितीचा भाग असतो. प्रत्येक दृश्य हे संभाव्य राजकीय संदेश बनते. नरेंद्र मोदींच्या झालमुडीच्या त्या एका दृश्यात साधेपणा, स्थानिक संस्कृती, सामान्य माणसाशी जोडलेपण, छोट्या उद्योजकांचा सन्मान आणि भावनिक राष्ट्रवाद – हे सर्व संदेश एकाच वेळी दिसून आले.
म्हणूनच तो प्रसंग काही क्षणांत सोशल मीडियावर व्हायरल झाला. तो फक्त एका स्नॅकबद्दल नव्हता; तो प्रतिमानिर्मितीबद्दल होता. एका अर्थाने त्या क्षणी झालमुडी हा केवळ खाद्यपदार्थ राहिला नाही; ती भारतीय राजकारणातील जनसंपर्क आणि भावनिक कनेक्शनचे प्रतीक बनली. कारण भारतीय राजकारणात कधी कधी रस्त्याकडील एका छोट्या कागदी पुडीतही संपूर्ण राजकीय संदेश दडलेला असतो.
