जपान स्वच्छ आणि शाश्वत ऊर्जा क्षेत्रात ऐतिहासिक झेप घेण्याच्या तयारीत असून अंतराळातून थेट पृथ्वीवर सौरऊर्जा पाठवण्याचा महत्त्वाकांक्षी प्रयोग हाती घेत आहे. वर्ष 2026 मध्ये ‘ओहिसामा’ (Ohisama) नावाचा डेमोन्स्ट्रेशन सॅटेलाइट (Demonstration Satellite) प्रक्षेपित करण्याची तयारी सुरू आहे. अंतराळात निर्माण झालेली सौरऊर्जा पृथ्वीवर पाठवून ती प्रत्यक्ष वापरासाठी विद्युत ऊर्जेत रूपांतरित करण्याचा हा जगातील पहिलाच प्रयोग ठरू शकतो.
स्पेस-बेस्ड सोलर पॉवर (Space-Based Solar Power, SBSP) ही संकल्पना पृथ्वीच्या कक्षेत मोठे सोलर पॅनल बसवण्यावर आधारित आहे. हे पॅनल सूर्यप्रकाशाचे थेट विजेमध्ये रूपांतर करतात आणि त्यानंतर मायक्रोवेव्ह (Microwave) किंवा लेझर (Laser) तंत्रज्ञानाद्वारे वायरलेस पद्धतीने ऊर्जा पृथ्वीवर पाठवली जाते. जमिनीवरील रिसीव्हिंग स्टेशन ही ऊर्जा पुन्हा विद्युत ऊर्जेत बदलून वीज ग्रीडमध्ये पुरवते.
पारंपरिक सोलर प्रकल्पांच्या तुलनेत ही प्रणाली ढगाळ वातावरण, पाऊस किंवा दिवस-रात्र चक्रामुळे फारशी प्रभावित होत नाही. त्यामुळे सातत्यपूर्ण आणि विश्वासार्ह ऊर्जा स्रोत म्हणून या तंत्रज्ञानाकडे भविष्यातील ऊर्जा क्रांती म्हणून पाहिले जात आहे.
‘ओहिसामा’ उपग्रहाचे वजन सुमारे 180 किलोग्रॅम असून तो पृथ्वीपासून सुमारे 450 किलोमीटर उंच कक्षेतून मायक्रोवेव्ह स्वरूपात ऊर्जा पृथ्वीवर पाठवेल. या उपग्रहातील सोलर पॅनलचा आकार अंदाजे 70 सेंटीमीटर असून तो सुमारे 720 वॅट वीज निर्माण करू शकतो. ही ऊर्जा नागानो प्रांतातील जपान एरोस्पेस एक्सप्लोरेशन एजन्सी (Japan Aerospace Exploration Agency, JAXA) च्या उसुदा डीप स्पेस सेंटर येथे मोठ्या अँटेनाद्वारे प्राप्त केली जाणार आहे. या चाचणीदरम्यान पृथ्वीवर एलईडी दिवा प्रज्वलित करून अंतराळातून पाठवलेली ऊर्जा प्रत्यक्ष वापरता येते हे सिद्ध करण्याचा उद्देश आहे.
हा उपग्रह स्पेस वन कंपनीच्या ‘काइरोस 5’ (KAIROS-5) या लहान रॉकेटद्वारे प्रक्षेपित केला जाणार आहे. यापूर्वीच्या प्रक्षेपण प्रयत्नांमध्ये काही तांत्रिक अडचणी आल्या असल्याने मोहिमेची अंतिम वेळ रॉकेटच्या यशस्वी उड्डाणावर अवलंबून असेल.
जपान स्पेस सिस्टिम्स यांच्या दीर्घकालीन योजनेनुसार भविष्यात सुमारे 36,000 किलोमीटर उंचीवर विशाल सोलर ॲरे (Solar Array) तैनात करण्याची कल्पना आहे. मायक्रोवेव्हद्वारे ऊर्जा सुमारे चार किलोमीटर रुंद ग्राउंड अँटेनाकडे पाठवली जाईल. अशा एका प्रणालीमधून जवळपास एक गिगावॅट वीज निर्मिती शक्य असून ती टोकियो शहराच्या वार्षिक वीज गरजेपैकी 10 टक्क्यांहून अधिक मागणी पूर्ण करू शकते.
अमेरिका, चीन आणि युरोपही या तंत्रज्ञानावर संशोधन करत असले तरी जपान 1980 च्या दशकापासून या क्षेत्रात सातत्याने काम करत आहे. मायक्रोवेव्ह ट्रान्समिशन आणि अचूक बीम कंट्रोल (Beam Control) तंत्रज्ञानातील प्रगत कौशल्यामुळे जपान या जागतिक स्पर्धेत आघाडीवर मानला जातो. हा प्रयोग यशस्वी ठरल्यास 2040 च्या दशकात व्यावसायिक वापरासाठी नवे दरवाजे खुलू शकतात तसेच भविष्यातील चंद्र मोहिमांना ऊर्जा पुरवठ्यासाठीही ही तंत्रज्ञानक्रांती निर्णायक ठरू शकते.
हेही वाचा: एकनाथ शिंदेंच्या भेटीनंतर राजकीय चर्चांना उधाण, राज ठाकरे यांची पहिली प्रतिक्रिया
