नवी दिल्ली: भारतीय पासपोर्टच्या (Indian Passport) जागतिक प्रतिष्ठेत लक्षणीय वाढ झाल्याची आनंददायी बातमी समोर आली आहे. जागतिक स्तरावर पासपोर्टची ताकद मोजणाऱ्या Henley Passport Index (हेनली पासपोर्ट इंडेक्स) मध्ये भारताने तब्बल 10 पायऱ्यांची झेप घेत 75वे स्थान मिळवले आहे. मागील वर्षी भारत 85व्या क्रमांकावर होता. या सुधारणेमुळे भारतीय नागरिकांसाठी आंतरराष्ट्रीय प्रवास अधिक सुलभ झाला असून, अनेक देशांनी व्हिसा सवलतींचा विस्तार केला आहे.
सद्यस्थितीत भारतीय पासपोर्टधारकांना 56 देशांमध्ये पूर्वपरवानगीशिवाय प्रवेश मिळू शकतो. म्हणजेच या देशांत व्हिसा मुक्त प्रवेश (Visa Free Entry) किंवा आगमनानंतर व्हिसा (Visa On Arrival) सुविधा उपलब्ध आहे. पर्यटन, व्यवसाय, शिक्षण किंवा वैयक्तिक कारणांसाठी परदेशगमन करणाऱ्यांसाठी ही मोठी दिलासा देणारी बाब मानली जात आहे. जागतिकीकरणाच्या (Globalization) युगात प्रवाससुलभता हा देशाच्या कूटनीतिक प्रभावाचा एक महत्त्वाचा निर्देशक मानला जातो.
Henley Passport Index हा जागतिक स्तरावर मान्यता प्राप्त निर्देशांक असून, तो International Air Transport Association (IATA) च्या अधिकृत डेटावर आधारित असतो. एखाद्या देशाच्या नागरिकांना किती गंतव्यांवर पूर्वव्हिसाशिवाय प्रवेश मिळतो, यावर त्याची क्रमवारी ठरते. क्रमांक जितका उच्च, तितकी त्या देशाच्या पासपोर्टची आंतरराष्ट्रीय स्वीकारार्हता अधिक मजबूत मानली जाते.
दीर्घकालीन इतिहास पाहता भारतीय पासपोर्टची कामगिरी चढ-उतारांची राहिली आहे. 2006 मध्ये भारताने 71वे स्थान मिळवत सर्वोच्च कामगिरी नोंदवली होती. त्यानंतर काही वर्षे स्थिरता दिसली. मात्र 2024 मध्ये भारत 80व्या क्रमांकावर गेला आणि पुढे 85व्या स्थानावर घसरला होता. त्यामुळे यंदाची 10 पायऱ्यांची झेप ही केवळ सांख्यिक सुधारणा नसून, भारताच्या आंतरराष्ट्रीय संबंधांतील बळकटीचे संकेत मानले जात आहेत.
दरम्यान, जागतिक क्रमवारीत सिंगापूर अव्वल स्थानावर असून, त्याच्या पासपोर्टधारकांना 192 देशांत व्हिसा-मुक्त प्रवेश उपलब्ध आहे. जपान आणि दक्षिण कोरिया संयुक्तपणे दुसऱ्या क्रमांकावर आहेत, ज्यांना 187 गंतव्यांपर्यंत सुलभ प्रवेश मिळतो. स्वीडन आणि संयुक्त अरब अमीरात तिसऱ्या स्थानावर असून, त्यांचा प्रवास विस्तार 186 देशांपर्यंत आहे.
फ्रान्स, जर्मनी, इटली, स्पेन आणि स्वित्झर्लंड हे युरोपीय देश चौथ्या स्थानावर आहेत. ऑस्ट्रिया, ग्रीस, माल्टा आणि पोर्तुगाल पाचव्या क्रमांकावर आहेत. तसेच ऑस्ट्रेलिया, युनायटेड किंगडम, कॅनडा आणि न्यूझीलंड यांनीही टॉप 10 मध्ये स्थान कायम राखले आहे. एकंदरित, भारतीय पासपोर्टची ही सुधारलेली कामगिरी देशाच्या वाढत्या जागतिक प्रभावाचे द्योतक मानली जात आहे.
