कार्तिक पौर्णिमेला ‘त्रिपुरारी पौर्णिमा’ किंवा ‘त्रिपुरी पौर्णिमा’ म्हणतात.
हिंदू धर्मात या दिवशी शिव मंदिरात त्रिपुर वात (उंच खांबावर असलेल्या दिव्याची वात) लावली जाते. एकादशीपासून सुरू झालेले तुळशी विवाह करण्याचा हा शेवटचा दिवस असतो.
बौद्ध धर्मात असे मानले जाते की कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी तथागत बुद्धांचा एक पट्टशिष्य धम्म सेनापती सारिपुत्राचे परिनिर्वाण झाले होते. या पौर्णिमेला बौद्ध धर्मीय स्त्री-पुरुष आठ शीलांचे पालन व उपोसथ व्रत करतात. सर्व लहान थोर उपासक-उपासिका एकत्र जमून बुद्ध वंदना घेऊन धम्म उपदेश ग्रहण करतात.
शीख धर्मातही या दिवसाचे विशेष महत्त्व आहे.
कार्तिक शुद्ध पौर्णिमेला ‘देव दिवाळी’ म्हणूनही संबोधलं जातं. या दिवशी फक्त शिवमंदिरच नाही तर घरोघरी, अंगणातात देखील दिव्यांची आरास केली जाते. याच दिवशी भगवान शंकारांनी त्रिपुरासुरांचा वध केला होता, अशी मान्यता आहे, म्हणूनच ते ‘त्रिपुरारी’ या नावानेही ओळखले जातात.
हे करा या दिवसाला –
या खास दिवसाला गंगेत स्नान केल्यानंतर दीपदान केले जाते. ब्रम्हा, विष्णु, महेश, अंगिरा आणि आदित्य या विशेष दिवसाचे महत्त्व मान्य केले आहे. त्यामुळे गंगा स्नान, दीपदान, होम, यज्ञ आणि उपासना करण्याबाबत शास्त्रात नमूद केले आहे.
कार्तिक पूर्णिमा पूजा-विधी –
1. सकाळी उठून ब्रह्मा मुहूर्तमध्ये स्नान करा.
2. जवळची गंगा नदी असल्यास, तेथे स्नान करा.
3. सकाळी सकाळच्या दिशेने तूप किंवा तूप तेल घालून दिवा बनवा.
4. भगवान विष्णुची उपासना करा.
5. श्री विष्णु सहस्त्रनाम वाचा किंवा भगवान विष्णु यांचे मंत्र वाचा.
‘नमो हंस अनंत साहित्य सहंग्य, सहस्त्रक्षक्ष शिरो बहाव
सहस्त्र नाम पुरुष सशतेता, सहस्त्रकोटी युग धरत नमह.’
6. हवन किंवा घरी पूजा.
7. तूप, अन्न किंवा अन्न काहीही देऊ.
8. संध्याकाळी देखील मंदिरात दिवा लावा.
