इस्रायल, अमेरिका आणि इराण यांच्यात सुरू असलेल्या संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर स्ट्रेट ऑफ होर्मुज (Strait of Hormuz) या समुद्री मार्गाची चर्चा जगभरात वेगाने वाढली आहे. जगातील सर्वात महत्त्वाच्या समुद्री मार्गांपैकी एक असलेल्या या जलडमरूमध्यातून दररोज प्रचंड प्रमाणात कच्चे तेल आणि नैसर्गिक वायूची वाहतूक केली जाते. सध्याच्या तणावपूर्ण परिस्थितीत या मार्गातून जाणाऱ्या काही व्यापारी जहाजांवर हल्ल्यांच्या घटना घडल्याने जागतिक ऊर्जा पुरवठ्याबाबत चिंता निर्माण झाली आहे. त्यामुळेच या समुद्री मार्गाला जागतिक अर्थव्यवस्थेची ‘लाइफलाइन’ असे संबोधले जाते.
‘होर्मुज’ या नावाच्या उगमाबाबत इतिहासकार आणि भाषातज्ज्ञांमध्ये पूर्ण एकमत नसले, तरी काही महत्त्वाच्या ऐतिहासिक धारणा मांडल्या जातात. सुरुवातीला ‘होर्मुज’ हे एका प्राचीन शहराचे आणि समुद्री साम्राज्याचे नाव होते. या शहराची सुरुवातीची वस्ती इराणच्या किनाऱ्याजवळ होती. पुढे समुद्री व्यापार वाढत गेल्यानंतर त्या काळातील शासकांनी व्यापारी केंद्र एका बेटावर हलवले. या बेटाला पुढे होर्मुज बेट म्हणून ओळखले जाऊ लागले आणि फारसच्या आखाताच्या प्रवेशद्वाराजवळ असल्यामुळे त्या परिसरातील समुद्री मार्गालाही ‘होर्मुज’ हेच नाव प्राप्त झाले.
इतिहासात दहाव्या ते सतराव्या शतकादरम्यान होर्मुज साम्राज्य समुद्री व्यापाराचे एक महत्त्वाचे केंद्र बनले होते. अरब, फारस, भारत, पूर्व आफ्रिका आणि दक्षिणपूर्व आशियामधील व्यापारी जहाजे येथे नियमित थांबत असत. मसाले, मोती, घोडे, मौल्यवान दगड, कापड आणि धातू यांसारख्या वस्तूंचा मोठ्या प्रमाणात व्यापार या मार्गातून होत असे. त्यामुळे या प्रदेशाला व्यापारी शक्ती म्हणून मोठी ओळख मिळाली आणि त्याच नावाने हा जलडमरूमध्य जगभर प्रसिद्ध झाला.
काही संशोधकांच्या मते ‘होर्मुज’ या नावाचा संबंध फारसी परंपरेतील देवता अहुरा मज्दा या नावाशी असू शकतो. कालांतराने या नावाचे रूपांतर ‘ओरमझ्द’, ‘ओरमुज’ आणि पुढे ‘होर्मुज’ असे झाले असावे, अशी भाषावैज्ञानिक मांडणी केली जाते. जरी या मताबाबत सर्व इतिहासकार पूर्णपणे एकमत नसले तरी अनेक अभ्यासक या भाषिक परिवर्तनाला महत्त्वाची ऐतिहासिक कडी मानतात.
अरबी, फारसी आणि युरोपीय लिखाणांमध्ये या नावाची विविध रूपे आढळतात. अरबी व फारसी ग्रंथांमध्ये कधी ‘हुरमूज’, तर कधी ‘होरमुज’ असे उल्लेख दिसतात. युरोपीय प्रवासी आणि व्यापाऱ्यांनी भाषेनुसार त्याला ओरमुज, ओरमुस किंवा होर्मुज असे लिहिले आहे. कालांतराने इंग्रजीमध्ये स्ट्रेट ऑफ होर्मुज हे नाव रूढ झाले आणि आज आंतरराष्ट्रीय नकाशे व दस्तऐवजांमध्येही याच नावाचा वापर केला जातो.
स्ट्रेट ऑफ होर्मुजला जागतिक ऊर्जा सुरक्षेची जीवनरेखा मानले जाते. सऊदी अरेबिया, इराक, संयुक्त अरब अमिराती, कुवैत आणि कतारसारखे मोठे तेल उत्पादक देश तेल आणि वायू याच समुद्री मार्गाने जगभर पाठवतात. अंदाजे दररोज सुमारे दोन कोटी बॅरल कच्चे तेल या मार्गातून वाहतूक केले जाते. याशिवाय जगातील सर्वात मोठ्या एलएनजी निर्यातदारांपैकी एक असलेल्या कतारचा मोठा नैसर्गिक वायू निर्यात व्यापारही या मार्गावर अवलंबून आहे.
भौगोलिकदृष्ट्या हा मार्ग अत्यंत अरुंद आणि संवेदनशील मानला जातो. या जलडमरूमध्याची सर्वाधिक रुंदी सुमारे 33 किलोमीटर आहे, तर जहाजांसाठी सुरक्षित मार्ग फक्त सुमारे तीन किलोमीटर इतकाच आहे. त्यामुळे या मार्गावर नियंत्रण ठेवणे तुलनेने सोपे असले तरी कोणताही लष्करी तणाव, संघर्ष किंवा अडथळा निर्माण झाल्यास जागतिक व्यापारावर त्याचा तात्काळ परिणाम होऊ शकतो.
सध्याच्या परिस्थितीत इराण, अमेरिका आणि इस्रायल यांच्यातील वाढत्या तणावामुळे या समुद्री मार्गाचे सामरिक महत्त्व अधिकच वाढले आहे. व्यापारी जहाजांवर ड्रोन आणि क्षेपणास्त्र हल्ल्यांच्या घटनांमुळे जागतिक बाजारात अस्थिरता निर्माण होत आहे. तेलाच्या किमती वाढत असून शेअर बाजारातही त्याचे परिणाम दिसून येत आहेत. त्यामुळे स्ट्रेट ऑफ होर्मुज हा केवळ भूगोलातील एक अरुंद मार्ग नसून आधुनिक जगाच्या ऊर्जा पुरवठ्याची महत्त्वाची जीवनरेखा आहे, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.
