नवी दिल्ली: 'नभ नटले विज्ञानाने, अन् धरणी सजली निसर्गाने' या उक्तीचा प्रत्यय देणारे एक विलोभनीय दृश्य सध्या जगभरातील अंतराळ प्रेमींचे लक्ष वेधून घेत आहे. रशियाची नामांकित अंतराळ संस्था 'रोसकॉसमॉस'ने (Roscosmos) नुकतेच भारताचे असे एक रूप जगासमोर मांडले आहे, जे पाहून प्रत्येक भारतीयाचा अभिमान गगनाला भिडल्याशिवाय राहणार नाही. अनंत अंतराळातून आपली पृथ्वी कशी दिसते, याबद्दल नेहमीच कुतूहल असते; मात्र रशियाच्या 'Electro-L' या हवामान उपग्रहाने टिपलेली ही छायाचित्रे केवळ तांत्रिक नसून, त्यातून निसर्गाचे एक अफाट वैश्विक सौंदर्य उलगडले आहे.
पृथ्वीपासून सुमारे 36000 किलोमीटरच्या अवाढव्य उंचीवर असलेला हा 'Electro-L' सॅटेलाईट जणू एखाद्या जागरूक संत्र्याप्रमाणे आपल्या ग्रहावर सतत लक्ष ठेवून असतो. हा उपग्रह पृथ्वीच्या परिवलनाच्या वेगाशी सुसंगत फिरत असल्याने, तो एका विशिष्ट भौगोलिक क्षेत्रावर आपली नजर रोखून धरतो. अलीकडेच प्रसिद्ध झालेल्या या छायाचित्रांमध्ये आशिया, युरोप, आफ्रिका आणि अंटार्क्टिकाचा विस्तृत भाग दिसत असला, तरी भारताचे 'हिरवेगार' दर्शन सर्वांत प्रभावी ठरले आहे. सॅटेलाईटच्या डोळ्यांतून टिपलेला भारत विपुल वृक्षसंपदा आणि नैसर्गिक हिरवळीने नटलेला एखाद्या पाचूच्या रत्नासारखा चमकताना दिसत आहे.
या छायाचित्रांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील स्पष्टता आणि तांत्रिक अचूकता. या सॅटेलाईटमध्ये बसवण्यात आलेले 'मल्टीस्पेक्ट्रल स्कॅनिंग डिव्हाइस' साध्या कॅमेऱ्यांपेक्षा कित्येक पटीने प्रगत आहे. यामुळे केवळ दृश्यमान प्रकाशच नाही, तर मानवी डोळ्यांना न दिसणारा इन्फ्रारेड प्रकाशही हा उपग्रह टिपू शकतो. प्रति पिक्सेल 1 ते 4 किलोमीटरपर्यंतचे याचे रिझोल्यूशन असल्याने, पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील तापमान, आर्द्रता आणि ढगांची हालचाल अतिशय सूक्ष्मपणे अभ्यासता येते. विज्ञानाच्या या प्रगत डोळ्यांनी जेव्हा भारताचे रूप टिपले, तेव्हा हिंदी महासागराच्या निळ्या पार्श्वभूमीवर भारत एका तेजस्वी भूभागासारखा उठून दिसला.
तांत्रिक भाषेत सांगायचे तर, हा उपग्रह 10 वेगवेगळ्या स्पेक्ट्रल बँड्सचा वापर करतो. त्यातील हिरवा आणि निळा बँड आपल्याला नैसर्गिक रंग दाखवतात, तर उर्वरित इन्फ्रारेड बँड्स वातावरणातील बदलांची वैज्ञानिक माहिती देतात. विज्ञानाची ही अचूकता आणि निसर्गाचे हे सौंदर्य यांचा सुरेख संगम या छायाचित्रांमध्ये पाहायला मिळतो. अंतराळातून दिसणारा हा भारत केवळ एका देशाची प्रतिमा नसून, आपल्या समृद्ध भौगोलिक वारशाचा जिवंत पुरावा आहे.
रोसकॉसमॉसने ही छायाचित्रे समाजमाध्यमांवर प्रसिद्ध करताच ती सगळीकडे वणव्यासारखी पसरली आहेत. काळोख्या रात्री दिव्यांनी उजळलेला भारत आपण अनेकदा पाहिला आहे, मात्र भरदिवसा सूर्याच्या प्रकाशात न्हाऊन निघालेली ही 'सुजलाम् सुफलाम्' प्रतिमा मनाला मोहिनी घालणारी आहे. तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने आपण निसर्गाच्या किती जवळ पोहोचलो आहोत, हेच या माध्यमातून पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले आहे. विज्ञानाच्या या उतुंग भरारीमुळेच आज आपल्याला घराबाहेर न पडता, 36 हजार किलोमीटर उंचीवरून आपल्याला भारत देशाचे दर्शन घेता येत आहे.
