स्वयंपाकघरातील कढईत तळले जाणारे गरमागरम भजी, वडा किंवा समोसे जिभेची चव वाढवतात, मात्र त्याच तेलाचा वारंवार वापर नकळत आरोग्यावर ‘हल्ला’ करू शकतो, याची अनेकांना कल्पनाही नसते. खर्च वाचवण्याच्या उद्देशाने डीप फ्रायनंतर उरलेले तेल पुन्हा वापरण्याची सवय अनेक घरांमध्ये तसेच लहान खाद्य व्यवसायांमध्ये सामान्य झाली आहे. पण तज्ज्ञांच्या मते, ही छोटी बचत भविष्यात मोठ्या आरोग्य धोक्याचे कारण ठरू शकते.
AIIMS (The All India Institutes of Medical Sciences), नवी दिल्ली येथे प्रशिक्षित जनरल फिजिशियन आणि न्यूरोलॉजिस्ट यांच्या मते, स्वयंपाकाचे तेल वारंवार उच्च तापमानावर गरम केल्यास त्याची रासायनिक रचना बदलू लागते.
तेलाचे विघटन होऊन त्यात शरीरासाठी अपायकारक रसायने तयार होतात. जयपूरमधील एका फास्ट फूड केंद्रावर करण्यात आलेल्या सर्वेक्षणात एकाच तेलाचा इतका पुनर्वापर करण्यात आला होता की ते पूर्णपणे काळवंडले होते, जे तेल अत्यंत धोकादायक अवस्थेत पोहोचल्याचे स्पष्ट संकेत मानले जातात.
तज्ज्ञांच्या निरीक्षणानुसार, पुन्हा पुन्हा गरम केलेल्या तेलातून कार्सिनोजेनिक कंपाउंड्स, टोटल पोलर कंपाउंड्स, पॉलीसायक्लिक अरोमॅटिक हायड्रोकार्बन्स (PAHs), ट्रान्स फॅट्स आणि फ्री रॅडिकल्स तयार होतात. हे घटक शरीरात दाह निर्माण करतात, पेशींना हानी पोहोचवतात आणि डीएनए नुकसानास कारणीभूत ठरू शकतात. दीर्घकाळ अशा तेलात बनवलेले पदार्थ खाल्ल्यास कर्करोगासह अनेक गंभीर आजारांचा धोका वाढू शकतो, असा इशारा वैद्यकीय तज्ज्ञ देतात.
याचा परिणाम केवळ कर्करोगापुरता मर्यादित राहत नाही. वारंवार गरम केलेल्या तेलात तयार अन्न सेवन केल्यास वाईट कोलेस्टेरॉल वाढण्याची शक्यता असते. परिणामी रक्तवाहिन्यांमध्ये चरबी साचणे, हृदयविकाराचा झटका आणि इतर हृदयविकारांचा धोका वाढू शकतो.
मग उपाय काय? तज्ज्ञांच्या मते, डीप फ्रायसाठी वापरलेले तेल पुन्हा त्याच कामासाठी वापरणे टाळणे हा सर्वात सुरक्षित पर्याय आहे. तेल टाकून देणे शक्य नसल्यास ते नीट गाळून स्वच्छ आणि हवाबंद भांड्यात साठवावे व एक ते दोन दिवसांच्या आत फोडणीसारख्या हलक्या वापरासाठी मर्यादित प्रमाणात वापरावे. उच्च तापमानावर पुन्हा गरम केल्यास तेलातील घातक घटक झपाट्याने वाढतात.
आरोग्य टिकवण्यासाठी मोठे बदल करण्याची गरज नसते. अनेकदा स्वयंपाकघरातील छोट्या सवयीच मोठा फरक घडवतात. चव आणि बचत यापेक्षा आरोग्याला प्राधान्य देणे हीच खरी शहाणपणाची गुंतवणूक ठरू शकते. जर निरोगी शरीर असेल, तरच जीवनाची खरी चव टिकून राहते.
(Health Disclaimer): या लेखातील माहिती केवळ सामान्य जनजागृती आणि शैक्षणिक उद्देशाने देण्यात आलेली आहे. कोणतीही आरोग्य समस्या, लक्षणे किंवा आहारातील बदल करण्यापूर्वी कृपया पात्र डॉक्टर किंवा तज्ज्ञ वैद्यकीय व्यावसायिकांचा सल्ला घ्यावा. स्वतःहून उपचार किंवा औषधोपचार सुरू करणे टाळावे. लेखातील माहितीच्या आधारे घेतलेल्या निर्णयांसाठी जय महाराष्ट्र न्यूज चॅनेल जबाबदार राहणार नाही.
