देशभरात तापमानाचा पारा दिवसेंदिवस वाढताना दिसत असून उत्तर, मध्य आणि काही पश्चिमेकडील राज्यांमध्ये उष्णतेची तीव्र लाट अनुभवायला मिळत आहे. दरवर्षी मे महिन्याच्या शेवटच्या आठवड्यात आणि जूनच्या सुरुवातीला ‘नवतपा’ हा शब्द पुन्हा चर्चेत येतो. अनेकांच्या मते हे वर्षातील सर्वात उष्ण नऊ दिवस असतात. या काळात उन्हाचा तडाखा इतका तीव्र असतो की दुपारच्या वेळेत घराबाहेर पडणेही कठीण होते.
भारतीय पारंपरिक मान्यतेनुसार सूर्य रोहिणी नक्षत्रात प्रवेश करतो, त्या काळाला ‘नवतपा’ म्हटलं जातं. या काळात पृथ्वीवर प्रखर उष्णता वाढते, अशी धारणा आहे. मात्र हवामान तज्ज्ञांच्या मते यामागे खगोलीय चमत्कार नसून पूर्णपणे नैसर्गिक हवामान प्रक्रिया कारणीभूत असते.
मे महिन्याच्या अखेरीस जमिनीने अनेक आठवड्यांपासून प्रखर सूर्यप्रकाश शोषून घेतलेला असतो. त्यामुळे जमीन अत्यंत तापलेली असते. त्याचवेळी वातावरणातील आर्द्रतेचे प्रमाण कमी राहते आणि कोरडे, उष्ण वारे वाहू लागतात. या सर्व गोष्टी एकत्र आल्यामुळे तापमानात झपाट्याने वाढ होते.
याशिवाय या काळात आकाश निरभ्र असल्याने सूर्यकिरण थेट जमिनीवर पोहोचतात. ढग नसल्यामुळे उष्णता अडवली जात नाही. परिणामी तापमान अधिक वाढते आणि उष्माघाताचा धोका वाढतो. उत्तर भारतातील अनेक राज्यांमध्ये याच काळात उष्णतेच्या लाटा अधिक तीव्र होतात. त्यामुळे प्रशासनाकडून आरोग्यविषयक इशारे आणि सतर्कतेचे आवाहन करण्यात येते.
हवामान विभागाच्या माहितीनुसार, मैदान भागात तापमान 40 अंश सेल्सिअसच्या पुढे गेले आणि ते सरासरीपेक्षा 4 ते 6 अंशांनी अधिक राहिले तर ‘हीटवेव्ह’ घोषित केली जाते. काही भागांमध्ये तापमान 45 अंशांच्या पुढे पोहोचत असल्याने परिस्थिती अधिक गंभीर बनते.
नवतपाचे नेमके दिवस प्रत्येक भागानुसार थोडेफार बदलू शकतात. अनेक ठिकाणी 25 मे ते 2 जून हा काळ नवतपाचा मानला जातो. काही प्रदेशांमध्ये हा कालावधी जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंतही वाढतो. मात्र सर्वसाधारणपणे हा काळ मान्सूनपूर्व सर्वाधिक उष्ण दिवसांचा टप्पा म्हणून ओळखला जातो.
या काळात नागरिकांनी विशेष काळजी घेण्याचा सल्ला तज्ज्ञ देतात. दुपारी 11 ते 4 या वेळेत शक्यतो घराबाहेर पडू नये, भरपूर पाणी प्यावे, हलके कपडे वापरावेत आणि उष्माघाताची लक्षणे दिसल्यास त्वरित वैद्यकीय मदत घ्यावी, असे आवाहन करण्यात येत आहे.
मान्सून दाखल होण्यापूर्वीचा हा उष्णतेचा काळ दरवर्षी लोकांना त्रास देत असला तरी हवामानातील बदल आणि वाढती तापमानाची तीव्रता यामुळे नवतपा आता अधिक धोकादायक ठरत असल्याचे चित्र आहे.
