नवी दिल्ली: 21व्या शतकात युद्धाचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले आहे. 20व्या शतकात भुदलाची भूमिका सर्वाधिक महत्त्वाची मानली जात होती, मात्र 1990 नंतर हवाई दल आणि नौदलाचे सामरिक महत्त्व झपाट्याने वाढले. विशेषतः हिंद महासागरात चीनची वाढती उपस्थिती लक्षात घेता भारतीय नौदलासाठी आपली ताकद वाढवणे अत्यावश्यक ठरले आहे. सागरी सुरक्षा (Maritime Security) अधिक मजबूत करण्याच्या दिशेने भारत समुद्रात ट्राय-सर्व्हिसेस इंटीग्रेटेड कमांड उभारण्याच्या दिशेने पुढे जात आहे.
याच पार्श्वभूमीवर भारताने समुद्राधारित अण्वस्त्र क्षमतेकडे मोठे पाऊल टाकले आहे. संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटना (Defense Research and Development Organization, DRDO) ने 23 डिसेंबर 2025 रोजी पाणबुडीवरून डागण्यात येणाऱ्या दीर्घ पल्ल्याच्या K-4 बॅलिस्टिक मिसाइलची यशस्वी चाचणी केली. सुमारे 3500 किलोमीटर मारक क्षमतेची ही मिसाइल अण्वस्त्र वाहून नेण्यास सक्षम आहे. या चाचणीमुळे भारत सी-बेस्ड न्यूक्लियर ट्रायड (Sea Based Nuclear Triad) पूर्ण करण्यापासून केवळ एक पाऊल दूर आहे.
ही मिसाइल भारताच्या अणुऊर्जेवर चालणाऱ्या बॅलिस्टिक मिसाइल पाणबुडी INS अरिघात (INS Arighaat) वरून बंगालच्या उपसागरात डागण्यात आली. काही अंतिम ऑपरेशनल चाचण्या पूर्ण झाल्यानंतर ही मिसाइल स्ट्रॅटेजिक फोर्सेस कमांड (SFC) अंतर्गत तैनात केली जाणार आहे. यामुळे भारत त्या मोजक्या देशांच्या गटात सामील होईल, ज्यांच्याकडे जमीन, आकाश आणि समुद्र या तिन्ही माध्यमांतून अण्वस्त्र प्रहार करण्याची क्षमता आहे.
K-4 मिसाइलची चाचणी मूळतः 1 ते 3 डिसेंबरदरम्यान नियोजित होती, मात्र चाचणी क्षेत्राजवळ सुमारे 115 नॉटिकल मैलांवर एक चिनी संशोधन जहाज आढळल्याने ती पुढे ढकलण्यात आली होती. जरी त्या जहाजावर मिसाइल ट्रॅकिंगशी संबंधित उपकरणे नसल्याचे स्पष्ट झाले, तरीही खबरदारी म्हणून चाचणी स्थगित करण्यात आली होती. मागील काही महिन्यांत हिंद महासागर क्षेत्रात चीनची संशोधन आणि नौदल हालचाल वाढलेली दिसून आली आहे, ज्यावर भारतीय सुरक्षा यंत्रणा सतत लक्ष ठेवून आहेत.
दरम्यान, भारत 2026 च्या पहिल्या तिमाहीत INS अरिद्धमान (INS Aridhaman) या अरिहंत क्लासमधील तिसऱ्या अण्वस्त्र पाणबुडीचे कमिशनिंग करण्याच्या तयारीत आहे. याआधी S4* पाणबुडीचे लॉन्चिंग झाले असून, ती दशकाच्या अखेरीस नौदलात सामील होण्याची शक्यता आहे. INS अरिहंत वगळता अरिहंत क्लासमधील सर्व पाणबुड्या K-4 मिसाइलने सुसज्ज असतील. पुढील टप्प्यात सुमारे 10,000 टन वजनाच्या नव्या पिढीतील पाणबुड्यांवर 5000 किलोमीटरहून अधिक पल्ल्याच्या K-5 मिसाइल तैनात करण्याची योजना आहे.
याशिवाय भारताने रशियाकडून अकुला क्लास अणुऊर्जेवर चालणारी अटॅक सबमरीन भाडेतत्त्वावर घेण्याचा करार केला असून ती 2028 पर्यंत भारताला मिळण्याची शक्यता आहे. तसेच ‘मेक इन इंडिया’ अंतर्गत दोन स्वदेशी SSN तयार करण्याच्या प्रस्तावालाही मंजुरी देण्यात आली आहे. या पाणबुड्या दीर्घकाळ पाण्याखाली राहू शकतात आणि सेकंड-स्ट्राइक क्षमतेसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या मानल्या जातात.
चीन आणि तुर्की पाकिस्तानला नौदल सहाय्य देत असताना, हिंद महासागर क्षेत्रात भारतासमोर सामरिक आव्हाने वाढत आहेत. अशा परिस्थितीत समुद्राधारित अण्वस्त्र प्रतिबंधक क्षमता हा भारताचा सर्वात मजबूत बचावात्मक पर्याय ठरत आहे. K-4 मिसाइल आणि अत्याधुनिक अण्वस्त्र पाणबुड्यांचा विकास भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी निर्णायक ठरणार आहे.
