Sunday Holiday: रविवार म्हणजे आराम, कुटुंबासोबत वेळ आणि आठवड्याभराच्या कामानंतरचा निवांत श्वास आज ही संकल्पना आपल्यासाठी अगदी स्वाभाविक आहे. पण एक काळ असा होता, जेव्हा भारतात कामगारांना आठवड्यातील सातही दिवस काम करावे लागत असे. रविवारची सुट्टी ही सहज मिळालेली सुविधा नसून ती दीर्घ लढ्याचे फळ आहे, हे अनेकांना माहीत नाही.
ब्रिटिश काळात देशातील औद्योगिक कामगारांची परिस्थिती अत्यंत कठीण होती. विशेषतः मुंबईतील कापड गिरण्यांमध्ये काम करणाऱ्या मजुरांना दररोज दीर्घ तास काम करावे लागे. विश्रांतीचा ठराविक दिवस नव्हता. आठवडाभर अखंड कामामुळे त्यांच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम होत होते. शारीरिक थकवा, मानसिक ताण आणि कुटुंबासाठी वेळ नसणे ही त्यांची रोजचीच अवस्था होती.
याच पार्श्वभूमीवर एक महत्त्वपूर्ण व्यक्तिमत्त्व पुढे आले. नारायण मेघाजी लोखंडे. कामगारांच्या हालअपेष्टा पाहून त्यांनी त्यांच्या हक्कांसाठी आवाज उठवण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी केवळ तक्रारी केल्या नाहीत, तर संघटित पद्धतीने चळवळ उभारली. 1880 च्या दशकात त्यांनी हजारो कामगारांना एकत्र आणले, अर्ज सादर केले आणि ब्रिटिश प्रशासनावर सातत्याने दबाव निर्माण केला.
ही चळवळ काही दिवसांची नव्हती. अनेक वर्षांच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांनंतर अखेर ब्रिटिश सरकारला कामगारांच्या मागण्यांकडे लक्ष द्यावे लागले. 10 जून 1890 रोजी रविवार हा अधिकृत साप्ताहिक सुट्टीचा दिवस म्हणून मान्यता देण्यात आली. हा निर्णय भारतीय कामगार चळवळीतील ऐतिहासिक टप्पा ठरला. प्रथमच कामगारांना आठवड्यातील एक दिवस विश्रांतीचा अधिकार मिळाला.
रविवारचाच दिवस का निवडला गेला, यामागेही काही कारणे होती. ब्रिटिश सत्ताधारी ख्रिश्चन धर्माचे अनुयायी होते आणि त्यांच्या धार्मिक परंपरेनुसार रविवार हा प्रार्थनेचा दिवस मानला जातो. त्यामुळे प्रशासनाच्या दृष्टीने तो सुट्टीसाठी सोयीचा दिवस होता. मात्र, भारतीय परंपरेतही रविवारचे महत्त्व आहे. सूर्यदेवाला अर्पण केलेला दिवस म्हणून तो ओळखला जातो. काही भागांत भगवान खंडोबाशीही त्याची सांगड घातली जाते. त्यामुळे भारतीय कामगारांनाही तो दिवस स्वीकारार्ह ठरला.
रविवारच्या सुट्टीची संकल्पना भारतात आली असली, तरी तिचा उगम प्राचीन रोमन साम्राज्यात आढळतो. इ.स. 321 मध्ये रोमन सम्राट कॉन्स्टंटाईन यांनी रविवार हा विश्रांतीचा दिवस म्हणून जाहीर केला होता. पुढे ही पद्धत युरोपभर रूढ झाली आणि ब्रिटिश प्रशासनासोबत भारतातही पोहोचली.
आज रविवारची सुट्टी आपल्याला अगदी नैसर्गिक वाटते. पण तिच्यामागे कामगारांच्या संघर्षाची आणि संघटित चळवळीची कहाणी दडलेली आहे. हा इतिहास केवळ एका सुट्टीचा नाही, तर मानवी हक्क, सन्मान आणि संतुलित आयुष्याच्या लढ्याचा पुरावा आहे.
