मराठवाड्यात दुष्काळाचे संकट! जनावरांसाठी चारा व पाणी मिळणार कधी?
विजय चिडे प्रतिनिधी, छत्रपती संभाजीनगर : मराठवाड्यामध्ये यंदा भीषण पाणीटंचाई निर्माण झाली असल्याने पशुपालकांसमोर चाऱ्याचा मोठा प्रश्न उभा ठाकला आहे. "कसे जगवावे पशुधन? छावणीला चारा नाही, ना सरकारचे लक्ष, ना कुणाचा थारा, संकटांमागून संकट, संकटाने जीव बेजार…" अशा शब्दांत कवी प्रा. डॉ. यल्लावाड यांच्या कवितेतील भावना सध्या पैठण तालुक्यातील पाचोड येथे जनावरांच्या चारा टंचाईवरून प्रत्ययास येत आहेत.
पाणी व चाऱ्याअभावी शेतकऱ्यांची बिकट अवस्था
पाण्याअभावी चारा मिळणे कठीण झाले आहे, जो काही चारा उपलब्ध आहे, तो महाग असल्याने जनावरांना खाऊ घालणे पशुपालकांना आर्थिकदृष्ट्या परवडत नाही. पाचोड येथील रविवारी भरणारा आठवडी बैल बाजार हा मराठवाड्यातील दुसऱ्या क्रमांकाची मोठी बाजारपेठ म्हणून ओळखला जातो. मात्र सध्या चारा व पाण्याच्या कमतरतेमुळे शेतकरी मोठ्या प्रमाणावर आपली जनावरे विक्रीसाठी घेऊन येत आहेत.
पाचोडच्या बैल बाजारात छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड, गेवराईसह संपूर्ण मराठवाड्यातून मोठ्या प्रमाणात जनावरे विक्रीसाठी आली आहेत. या रविवारी बैल बाजारात कधी नव्हे एवढी जनावरांची संख्या दिसून आली. यात बहुतांश जनावरे शेतकऱ्यांनी विक्रीसाठी आणलेली होती. भीषण दुष्काळामुळे शेतकऱ्यांसह पशुपालकही अडचणीत आले आहेत.
गावागावांत पाणीटंचाई, पशुधन संकटात
मराठवाड्यातील परिस्थिती दिवसेंदिवस बिकट होत आहे. गावागावांत पाणीटंचाई निर्माण झाली आहे. नदी-नाले कोरडे पडले असून विहिरींमध्ये पाण्याचा थेंब उरलेला नाही. माणसांना पाणी मिळत नाही, तर जनावरांचे काय हा गंभीर प्रश्न आहे. पाणी व चारा उपलब्ध नसल्याने अनेक शेतकरी मोठ्या कष्टाने वाढवलेली दुभती जनावरे विक्रीसाठी बाजारात आणत आहेत.
यामुळे रविवारीच्या बैल बाजारात गाई, म्हशी, बैल आदी जनावरे मोठ्या प्रमाणावर विक्रीसाठी दाखल झाली होती. मात्र खरेदीदार अत्यल्प असल्याने विक्रेत्यांचे मोठे नुकसान होत आहे. शेतकऱ्यांना त्यांची जनावरे कवडीमोल भावाने विकावी लागत आहेत.
जनावरांचे दर गडगडले, व्यापारीही अडचणीत
शेतकरी मोठ्या प्रमाणावर जनावरे विक्रीसाठी बाजारात आणत आहेत, पण ग्राहकच नाहीत. परिणामी, जनावरांचे दरही मोठ्या प्रमाणात खाली आले आहेत.
७० ते ८० हजार रुपये किंमत असलेली बैलजोडी केवळ ४० ते ५० हजार रुपयांत विकली जात आहे.
गाई आणि म्हशींच्या किमतीतही मोठी घसरण झाली आहे.
बाजारात खरेदीदार नसल्याने अनेक जनावरे थेट कसायांच्या ताब्यात जात आहेत.
व्यापाऱ्यांनाही मोठा आर्थिक फटका बसला आहे.
"आमच्या हक्काचे जनावरं कसायांना द्यावे लागत आहेत" – पशुपालकांचा टाहो
अमोल निर्मळ (पशुपालक) यांनी व्यथा मांडताना सांगितले की, "आम्ही आमच्या हक्काने वाढवलेल्या गाई-म्हशी विकायला नाईलाज होतोय. पाणी नाही, चारा नाही, बाजारात ग्राहक नाहीत. पण कसाय मात्र अधिक पैसे देतात. शेवटी जनावरं उपाशी ठेवण्यापेक्षा विकणं भाग पडलं आहे."
सोमनाथ वाघ (पशुपालक) यांनीही संतप्त प्रतिक्रिया दिली. "आमची जनावरे आम्हाला कसायांना विकावी लागतात, ही परिस्थिती निर्माण होण्यास प्रशासन जबाबदार आहे. सरकारने चारा उपलब्ध करून दिला असता, तर आम्हाला ही वेळ आली नसती. आता चारा छावण्या सुरू करण्याची नितांत गरज आहे."
काय करायला हवं?
सध्या बैल बाजारात मंदी आहे. जनावरांचे दर कोसळले आहेत. व्यापारीही अडचणीत आले आहेत. ही स्थिती अशीच कायम राहिली, तर पशुधनाचा मोठा प्रश्न उभा राहील. तज्ज्ञांच्या मते, पुढील उपाययोजना करणे गरजेचे आहे:
चारा छावण्यांची त्वरित व्यवस्था करणे.
शेतकऱ्यांना आर्थिक मदत जाहीर करणे.
पाण्याचे नियोजन व विहिरींचे पुनर्भरण करण्यासाठी उपाययोजना करणे.
कसायांकडे जनावरे जाण्यास प्रतिबंध घालण्यासाठी प्रशासनाने कडक भूमिका घ्यावी.
दुष्काळी परिस्थितीवर सरकारचे मौन!
मराठवाड्यातील परिस्थिती दिवसेंदिवस गंभीर होत असताना, सरकारकडून ठोस उपाययोजना होत नाहीत. शेतकरी आणि पशुपालक हवालदिल झाले आहेत. जर लवकरच काही ठोस निर्णय घेतला नाही, तर अनेक कुटुंबांचे जीवन उध्वस्त होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. शासनाने या गंभीर परिस्थितीकडे लक्ष देण्याची गरज आहे.
