नवी दिल्ली: एटीएममधून पैसे काढताना जेव्हा यंत्राचा 'कडाकड' आवाज येतो, तेव्हा प्रत्येक वेळी हाती केवळ 500 किंवा 200 रुपयांच्याच 'कोऱ्या करकरीत' नोटा का येतात? 10, 20 किंवा 50 रुपयांच्या नोटा त्या छोट्या खिडकीतून का डोकावत नाहीत? हा प्रश्न आजवर अनेक मध्यमवर्गीयांच्या मनात घर करून बसला आहे. सुट्ट्या पैशांची ही गरज आणि एटीएमची तांत्रिक रचना यातील अंतरावर आता थेट संसदेच्या पटलावर चर्चा झाली असून, केंद्र सरकारने यावर महत्त्वपूर्ण खुलासा केला आहे.
संसदेच्या राज्यसभेत उपस्थित करण्यात आलेल्या एका प्रश्नाला उत्तर देताना केंद्रीय अर्थ राज्यमंत्री पंकज चौधरी यांनी स्पष्ट केले की, देशात लहान मूल्याच्या नोटांचा कोणताही तुटवडा नाही. अनेकदा ग्राहकांना वाटते की चलनात 10, 20 किंवा 50 रुपयांच्या नोटांची कमतरता असल्याने बँका केवळ मोठ्या नोटांना प्राधान्य देतात. मात्र वास्तवात परिस्थिती तशी नाही. लहान नोटांची उपलब्धता पुरेशी असून, बँकिंग प्रणाली आणि वितरणाची साखळी यावरच हे अवलंबून असल्याचे मंत्र्यांनी नमूद केले.
विशेष म्हणजे, एटीएममधून कमी मूल्याच्या नोटा वितरित करण्यासाठी सरकारने एक प्रायोगिक प्रकल्प सुरू केल्याची माहिती चौधरी यांनी सभागृहाला दिली. सध्याच्या युपीआय (UPI) आणि डिजिटल क्रांतीच्या काळात लहान व्यवहारांसाठी रोख चलनाची गरज कमी झाली असली, तरीही भौतिक चलनाची मागणी पूर्ण करण्यासाठी नोटा आणि नाण्यांच्या मिश्रणाचा वापर केला जातो. बँका त्यांच्या स्तरावर मागणीनुसार नोटांचा पुरवठा करत असतात, मात्र तांत्रिक सोयीसाठी मोठ्या नोटांचा वापर एटीएममध्ये अधिक होतो.
सरकारी आकडेवारीनुसार, चलनाची स्थिती अत्यंत मजबूत आहे. 26 फेब्रुवारीपर्यंत रिझर्व्ह बँकेने 10 रुपयांच्या तब्बल 439.40 कोटी नोटा, 20 रुपयांच्या 193.70 कोटी आणि 50 रुपयांच्या 130.30 कोटी नोटांचा पुरवठा केला आहे. इतकेच नव्हे, तर गेल्या आर्थिक वर्षात (2025) देखील 10 रुपयांच्या 180 कोटी, 20 रुपयांच्या 150 कोटी आणि 50 रुपयांच्या 300 कोटी नोटा चलनात आणल्या गेल्या होत्या. ही अवाढव्य आकडेवारी पाहता, 'चलनाचा तुटवडा' असल्याचा दावा फोल ठरतो.
शेवटी, एटीएममधील चलनाची ही रचना बदलत्या आर्थिक सवयींचे प्रतिबिंब आहे. डिजिटल पेमेंट हा आता व्यवहारांचा अविभाज्य भाग झाला असला, तरी सुट्ट्या पैशांचे महत्त्व कमी झालेले नाही. सरकारच्या नव्या 'पायलट प्रोजेक्ट'मुळे भविष्यात एटीएममधून पुन्हा एकदा 10 आणि 20 रुपयांच्या नोटा बाहेर पडताना दिसल्या, तर सामान्य नागरिकांसाठी तो मोठा दिलासा ठरेल. तोपर्यंत 'खिशात डिजिटल आणि हातात रोख' असा समतोल राखत भारतीय अर्थव्यवस्थेची चक्रे वेगाने फिरत राहणार आहेत.
