14 मार्च हा दिवस जगभरात ‘पाय डे’ म्हणून साजरा केला जातो. गणितातील अत्यंत महत्त्वाचा स्थिरांक असलेल्या ‘पाय’ (π) या संख्येला समर्पित हा दिवस आहे. यानिमित्ताने अनेक शैक्षणिक संस्था, विज्ञानप्रेमी आणि गणित अभ्यासक विविध उपक्रम आयोजित करून गणितातील या अद्वितीय संकल्पनेचा गौरव करतात. यंदाही इंटरनेटवर आणि शैक्षणिक क्षेत्रात पाय डे मोठ्या उत्साहात साजरा होत असून गुगलनेही डूडलद्वारे या दिवसाला विशेष अभिवादन केले आहे.
पाय या संख्येची किंमत पाच दशांश स्थानेपर्यंत 3.14159 इतकी मानली जाते. त्यामुळेच 14 मार्च (3/14) हा दिवस पाय डे म्हणून निवडण्यात आला आहे. पाय हे ग्रीक अक्षर π द्वारे दर्शवले जाते आणि ते गणितातील एक स्थिरांक आहे. वर्तुळाच्या परिघ आणि व्यास यांचे प्रमाण म्हणजे पाय. सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर, कोणत्याही वर्तुळाचा परिघ त्याच्या व्यासाने भागल्यास मिळणारे उत्तर सुमारे 3.14159 इतके येते.
या संकल्पनेमुळे वर्तुळाशी संबंधित अनेक गणिती गणना सुलभ होतात. उदाहरणार्थ, जर वर्तुळाचा व्यास माहित असेल तर त्याचा परिघ काढता येतो आणि परिघ माहित असल्यास व्यास शोधणेही शक्य होते. त्यामुळे पाय हा गणितातील अत्यंत मूलभूत आणि महत्त्वाचा घटक मानला जातो.
पाय डे साजरा करण्याची परंपरा 1988 साली सुरू झाली. अमेरिकेतील सॅन फ्रान्सिस्को येथील एक्सप्लोरेटोरियममध्ये भौतिकशास्त्रज्ञ लॅरी शॉ यांनी प्रथम हा दिवस साजरा करण्याची कल्पना मांडली. त्यानंतर 2009 मध्ये अमेरिकेच्या प्रतिनिधीगृहाने 14 मार्चला अधिकृतपणे नॅशनल पाय डे म्हणून घोषित केले. त्यानंतर दरवर्षी हा दिवस जगभरात विविध कार्यक्रमांद्वारे साजरा केला जातो.
विशेष म्हणजे 14 मार्च हा दिवस महान शास्त्रज्ञ अल्बर्ट आइनस्टाइन यांचा जन्मदिवसही आहे. आइनस्टाइन यांचा जन्म 14 मार्च 1879 रोजी झाला होता. पायच्या मूल्याशी जुळणाऱ्या वेळेनुसार काही ठिकाणी पाय डे दुपारी एक वाजून 59 मिनिटांनी साजरा करण्याचीही परंपरा आहे.
गणित, विज्ञान आणि अभियांत्रिकी क्षेत्रात पायचा व्यापक वापर होतो. गोल आकाराच्या वस्तूंचे क्षेत्रफळ आणि घनफळ मोजण्यासाठी पाय अत्यंत आवश्यक आहे. चेंडू, टायर, ग्रहांच्या कक्षा, उपग्रहांची गती, तसेच अनेक अभियांत्रिकी रचना यांचे गणित मांडताना पायचा उपयोग होतो. त्यामुळेच गणितातील या साध्या दिसणाऱ्या संख्येला विज्ञानाच्या प्रगतीत अत्यंत महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे.
