वॉशिंग्टन: अंतराळ मोहिमांमध्ये सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे सतत आणि विश्वासार्ह ऊर्जा पुरवठा राखणे. विशेषतः जेव्हा अंतराळयान सूर्यापासून खूप दूर जाते, तेव्हा सोलर पॅनल प्रभावी ठरत नाहीत. अशा परिस्थितीत आता नासा एक अत्याधुनिक न्यूक्लियर बॅटरी विकसित करत आहे, जी तब्बल 433 वर्षे कार्यक्षम राहू शकते. ही कालमर्यादा मानवी पाच पिढ्यांइतकी असल्याने हे तंत्रज्ञान भविष्यातील अंतराळ संशोधनात क्रांती घडवू शकते.
या बॅटरीचा आधार ‘रेडिओआइसोटोप पॉवर सिस्टीम’ या तंत्रज्ञानावर आहे. या प्रक्रियेत नैसर्गिकरित्या विघटन होणाऱ्या रेडिओ पदार्थांमधून निर्माण होणारी उष्णता वीजेमध्ये रूपांतरित केली जाते. यासाठी ‘फ्री-पिस्टन स्टर्लिंग कन्व्हर्टर’ नावाच्या विशेष यंत्रांचा वापर केला जातो. हे कन्व्हर्टर दीर्घकाळ टिकाऊ असून मायक्रोग्रॅव्हिटीच्या वातावरणात अत्यंत विश्वासार्ह मानले जातात.
आतापर्यंत बहुतेक अंतराळ मोहिमांमध्ये प्लुटोनियम-238 या घटकाचा वापर केला जात होता, ज्याचे आयुष्य सुमारे 88 वर्षे आहे. मात्र, आता वैज्ञानिक ॲमेरीशियम-241 या नव्या घटकावर संशोधन करत आहेत. याचे आयुष्य सुमारे 433 वर्षे असल्याने ते अत्यंत हळूहळू क्षय पावते आणि दीर्घकाळ ऊर्जा पुरवते.
या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पात युनिव्हर्सिटी ऑफ लेस्टर आणि अमेरिकेतील विविध राष्ट्रीय प्रयोगशाळा नासासोबत संयुक्तपणे काम करत आहेत. या बॅटरीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची दीर्घायुष्य क्षमता. सूर्यप्रकाशावर अवलंबून नसल्यामुळे ती चार्जिंग किंवा देखभालीशिवाय सातत्याने ऊर्जा पुरवू शकते.
या नव्या तंत्रज्ञानामुळे भविष्यातील अंतराळ मोहिमांचे स्वरूप पूर्णपणे बदलू शकते. यामुळे शेकडो वर्षे चालणाऱ्या मोहिमा शक्य होतील. सौरमालेच्या दूरवरच्या भागांचा, ग्रहांचा आणि अगदी इंटरस्टेलर स्पेसचा अभ्यास अधिक सुलभ होईल. आतापर्यंत ऊर्जा मर्यादेमुळे काही मोहिमा काही दशकांनंतर थांबत होत्या, मात्र या तंत्रज्ञानामुळे ते अडथळे दूर होतील.
सध्या ही बॅटरी चाचणी आणि विकासाच्या टप्प्यात असून ती अद्याप कोणत्याही कार्यरत अंतराळयानात वापरली गेलेली नाही. मात्र, प्राथमिक निष्कर्ष अत्यंत सकारात्मक आहेत. त्यामुळे भविष्यात पारंपरिक न्यूक्लियर बॅटर्यांची जागा ही नवीन दीर्घकालीन ऊर्जा प्रणाली घेईल, अशी वैज्ञानिकांना मोठी आशा आहे.
