वॉशिंग्टन: "वेळ कुणासाठी थांबत नाही," ही म्हण पृथ्वीवर जितकी लागू होते, तितकीच ती आता आपल्या शेजारील मंगळ ग्रहाच्या बाबतीतही खरी ठरू लागली आहे. मानवी पाऊल मंगळावर पडण्याचे स्वप्न उराशी बाळगून शास्त्रज्ञ दिवसरात्र संशोधन करत असतानाच, या 'लाल ग्रहा'ने त्याचे स्वरूप बदलण्यास सुरुवात केली आहे. नासाच्या 'इनसाइट लँडर'ने (InSight Lander) पाठवलेल्या ताज्या आकडेवारीनुसार, मंगळ ग्रह स्वतःभोवती फिरण्याचा वेग अपेक्षेपेक्षा जास्त वाढला असून, परिणामी तेथील दिवसाचा कालावधी हळूहळू कमी होत आहे. खगोलशास्त्राच्या इतिहासात हा अत्यंत सूक्ष्म पण तितकाच क्रांतिकारी बदल मानला जात असून, यामुळे विश्वातील ग्रहांच्या हालचालींचे नवे पैलू समोर आले आहेत.
शास्त्रज्ञांनी केलेल्या मोजमापानुसार, मंगळाच्या परिवलनाचा वेग दरवर्षी चार मिलीमीटर आर्कसेकंद या दराने वाढत आहे. हा बदल इतका किरकोळ आहे की तो जाणवणे अशक्य असले, तरी शास्त्रज्ञांच्या मते दरवर्षी मंगळाचा एक दिवस मिलिसेकंदाच्या काही अंशाने लहान होत आहे.
नासाच्या लँडरमधील 'राइज' (RISE) या उपकरणाने रेडिओ वेव्हजचा वापर करून ही आकडेवारी जमा केली आहे. मंगळाच्या फिरण्याच्या गतीतील हा बदल टिपणे म्हणजे एखाद्या अथांग समुद्रातील सुई शोधण्याइतके कठीण काम होते, परंतु आधुनिक विज्ञानाने हे अचूक मोजमाप करून दाखवले आहे.
या वेगाच्या वाढीमागे शास्त्रज्ञांनी दोन प्रमुख तर्क मांडले आहेत. पहिले कारण म्हणजे मंगळाच्या ध्रुवीय प्रदेशात जमा होणाऱ्या बर्फाचे बदलणारे वजन. जेव्हा ग्रहाचे वस्तुमान केंद्राकडे सरकते, तेव्हा त्याचा वेग वाढतो. अगदी एखाद्या 'आईस स्केटर'ने स्वतःभोवती फिरताना हात शरीराच्या जवळ घेतल्यावर जो वेग वाढतो, तसाच काहीसा प्रकार मंगळाच्या बाबतीत घडत आहे. दुसरे संभाव्य कारण म्हणजे मंगळाचा गाभा (Core) आणि त्याचे प्रावरण (Mantle) यांच्यातील अंतर्गत घर्षण. या अंतर्गत हालचालींमुळे ग्रहाच्या परिवलनावर परिणाम होत असावा, असा अंदाज बांधला जात आहे.
मंगळाचा हा बदललेला वेग केवळ एक वैज्ञानिक आकडेवारी नसून, भविष्यातील मानवी मोहिमांसाठी अत्यंत कळीचा ठरणार आहे. नासाच्या 'आर्टेमिस' (Artemis) आणि भविष्यातील मंगळ मोहिमांचे यश हे तेथील अचूक लँडिंग आणि नेव्हिगेशनवर अवलंबून असते. जर ग्रहाच्या परिवलनाचा वेग बदलत असेल, तर अंतराळयानाचे लँडिंग स्थळ आणि वेळ यात तफावत निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे, मंगळाच्या हालचालींचा हा सूक्ष्म अभ्यास भविष्यातील अंतराळ प्रवासाची सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.
सध्या मंगळावरील एक दिवस पृथ्वीवरील 24 तास 37 मिनिटांच्या बरोबरीचा आहे. हा काळ भविष्यात किती कमी होईल, हे सांगणे कठीण असले तरी यामुळे ग्रहाच्या कॅलेंडरमध्ये हजारो वर्षांनंतर मोठे बदल होऊ शकतात. अब्जावधी वर्षांच्या प्रवासात ग्रहांची उत्क्रांती कशी होते आणि त्यांच्या अंतर्गर्भात नेमकी कोणती खळबळ सुरू असते, हे समजून घेण्यासाठी नासाचे हे संशोधन एक नवा प्रकाश टाकत आहे. विश्वातील गुपिते उलगडताना मंगळाने दिलेला हा 'वेगवान' संकेत मानवाच्या अंतराळ संशोधनातील एका नव्या अध्यायाची सुरुवात आहे.
