गुजरातचा कच्छ भाग वारंवार भूकंपाच्या धक्क्यांनी का हादरतो? या प्रश्नाचे उत्तर आता वैज्ञानिकांनी शोधून काढले आहे. गांधीनगर येथील Institute of Seismological Research (ISR) आणि हिमाचल प्रदेशातील Maharaja Agrasen University यांच्या संशोधकांनी केलेल्या एका ताज्या अभ्यासात या रहस्यावरून पडदा उचलला आहे. पृथ्वीच्या अंतर्गत भागाचे ‘सिटी स्कॅन’ (City Scan) केल्यावर असे दिसून आले आहे की, गुजरातच्या जमिनीखाली अनेक ‘फॉल्ट लाइन्स’ (Fault Lines) आणि ‘डिफॉर्मेशन्स’ (Deformations) एकमेकांशी सातत्याने संपर्क साधत असतात, ज्यामुळे या भागात सतत कंपने निर्माण होतात.
2001 मध्ये झालेल्या विनाशकारी भूकंपाच्या 25 व्या स्मृतीदिनापूर्वीच हा अभ्यास समोर आला आहे. संशोधकांनी 2008 ते 2024 या कालावधीत नोंदवण्यात आलेल्या 1,300 पेक्षा जास्त भूकंपाच्या धक्क्यांचे विश्लेषण केले. याचाच अर्थ असा की, गेल्या 16 वर्षांत या भागात दरवर्षी सरासरी 81 धक्के जाणवले आहेत. हे निष्कर्ष 56 कायमस्वरूपी आणि 20 तात्पुरत्या सीस्मिक स्टेशन्सकडून (Seismic Stations) मिळालेल्या डेटावर आधारित आहेत. ‘टेक्टोनोफिजिक्स’ (Tectonophysics) या प्रतिष्ठित जर्नलमध्ये हा शोधनिबंध प्रकाशित झाला आहे.
भूवैज्ञानिक भाषेत ‘Kachchh Rift Basin’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या भागात गुजरातच्या इतर भागांच्या तुलनेत ‘क्रस्टल डिफॉर्मेशन’ (Crustal Deformation) अत्यंत जास्त आहे. महत्त्वाचे म्हणजे, हे डिफॉर्मेशन कच्छ मेनलैंड फॉल्ट, साउथ फॉल्ट, अल्लाह बुंद फॉल्ट आणि गेदी फॉल्ट यांसारख्या सक्रिय फॉल्ट्सशी (Active Faults) जोडलेले आहे. यापूर्वी 1819 मध्ये अल्लाह बुंद येथे 7.8 तीव्रतेचा आणि 2001 मध्ये 7.7 तीव्रतेचा महाभयंकर भूकंप याच फॉल्ट सिस्टम्समुळे आला होता.
संशोधकांनी ‘एनिसोट्रॉपी’ (Anisotropy) चा अभ्यास करून हे शोधून काढले की, ही डिफॉर्मेशन्स मोठ्या फॉल्ट लाइन्सशी संबंधित आहेत की स्थानिक रचनेचा भाग आहेत. अभ्यासानुसार, सौराष्ट्र आणि दक्षिण गुजरातच्या नर्मदा रिफ्ट बेसिनमधील हालचाली या स्थानिक स्तरावर आहेत. मात्र, उत्तर गुजरात आणि कंबे रिफ्ट बेसिनमधील (Cambay Rift Basin) हालचाली या Indian Plate च्या Eurasian Plate कडे होणाऱ्या एकूण हालचालीशी थेट संबंधित आहेत.
दीर्घकालीन दृष्टीकोनातून विचार केला तर, कच्छसारखे भाग भविष्यातही ‘सीस्मिकली ॲक्टिव्ह’ (Seismically Active) राहणार असल्याचे संकेत या अभ्यासातून मिळाले आहेत. एकाच मर्यादित क्षेत्रात अनेक फॉल्ट्स एकमेकांशी क्रिया-प्रतिक्रिया करत असल्यामुळे जमिनीच्या थरांमध्ये (Crust) सतत जटिल ताण (Stress) निर्माण होत असतो. हा साचलेला ताणच मोठ्या भूकंपाचे कारण ठरतो.
जरी या अभ्यासाचा मुख्य उद्देश सध्याच्या बांधकाम नियमांमध्ये (Building Codes) बदल सुचवणे हा नसला, तरी वैज्ञानिक चौकटीत या माहितीचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. जमिनीच्या अंतर्गत भागात नेमका किती ताण साचला आहे, हे समजून घेण्यासाठी या संशोधनाचा मोठा उपयोग होणार आहे. यामुळे भविष्यात येणाऱ्या भूकंपाची तीव्रता आणि त्यापासून होणारा धोका ओळखण्यासाठी मदत होऊ शकते.
