सेमीकंडक्टर क्षेत्रात भारतीय क्रांती, कशी आणि कुणासाठी? 

प्रसाद काथे 

मुंबई : भारताने तांत्रिक सार्वभौमत्व आणि आर्थिक आत्मनिर्भरता साध्य करण्यासाठी अनेक क्षेत्रांमध्ये दमदार पावलं टाकणं सुरू केले आहे. सेमीकंडक्टरचे क्षेत्र हे जागतिक पातळीवर त्यापैकीच एक अत्यंत संवेदनशील क्षेत्र आहे. कोरोनाकाळात भारताला सेमीकंडक्टरचा वेळेवर आणि पुरेसा पुरवठा न करून चीनने केलेली नाकेबंदी आपण सगळ्यांनी पाहिली आहे. अशा वेळेला सेमीकंडक्टर उद्योगांमध्येही भारतीय उत्पादने कणखरपणे टिकून राहावीत आणि वाढत राहावीत यासाठी सध्याचे केंद्र सरकार कसं काम करत आहे आणि त्यांची भविष्यकालीन योजना काय आहे ते सांगणारा हा लेख…

1. सेमीकंडक्टर क्षेत्रात आपली क्षमता विकसित करण्यासाठी आणि आयातीवरील आपले दीर्घकालीन अवलंबित्व कमी करण्यासाठी भारताने आपल्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या आणि महत्त्वपूर्ण कार्यक्रमांपैकी एक सुरू केला आहे. हा उपक्रम एक धोरणात्मक राष्ट्रीय प्रयत्न आहे, ज्याचा उद्देश भारताचे तांत्रिक आत्मनिर्भरत्व सुरक्षित करणे हा आहे. विशेषतः अशा वेळी, जेव्हा सेमीकंडक्टर आर्थिक विकास, राष्ट्रीय सुरक्षा आणि भविष्यातील तंत्रज्ञानासाठी महत्त्वपूर्ण बनले आहेत.

2. 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन'च्या शुभारंभाने भारताच्या औद्योगिक धोरणात एक मोठे स्थित्यंतर घडवले. प्रथमच, देशाने संपूर्ण सेमीकंडक्टर मूल्य साखळी विकसित करण्यासाठी एक व्यापक आणि मिशन-आधारित दृष्टिकोन स्वीकारला, ज्यामध्ये चिप डिझाइन आणि फॅब्रिकेशनपासून ते प्रगत पॅकेजिंग आणि महत्त्वपूर्ण घटकांपर्यंत सर्व गोष्टींचा समावेश आहे.

3. जे एकेकाळी एक अशक्य स्वप्न मानले जात होते, ते आता सत्यात उतरले आहे. सरकारने 1.64 लाख कोटींहून अधिक गुंतवणुकीच्या सेमीकंडक्टर प्रकल्पांना मंजुरी दिली आहे. हे प्रकल्प अनेक राज्यांमध्ये पसरलेले आहेत, जे कामाचा वेग आणि व्याप्ती दर्शवतात.

4. सेमीकंडक्टरचे सामरिक महत्त्व ओळखून, सरकारने भरीव आर्थिक तरतुदीसह 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 1.0' सुरू केले. यामुळे देशांतर्गत सेमीकंडक्टर उत्पादन आणि डिझाइन क्षमता विकसित करण्यासाठी एक पद्धतशीर राष्ट्रीय प्रयत्न सुरू झाला.

5. 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 1.0' ने सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन युनिट्स, आउटसोर्स्ड सेमीकंडक्टर असेंब्ली अँड टेस्ट (OSAT) सुविधा, असेंब्ली, टेस्टिंग, मार्किंग अँड पॅकेजिंग (ATMP) युनिट्स आणि कंपाऊंड सेमीकंडक्टर प्रकल्पांसाठी मोठी गुंतवणूक आकर्षित करण्यावर लक्ष केंद्रित केले. याशिवाय, 'डिझाइन लिंक्ड इन्सेंटिव्ह स्कीम' द्वारे सेमीकंडक्टर चिप डिझाइनलाही प्रोत्साहन देण्यात आले.

6. 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 1.0' अंतर्गत, सरकारने देशांतर्गत आणि जागतिक कंपन्यांना भारताच्या सेमीकंडक्टर क्षेत्रात गुंतवणूक करण्यास प्रोत्साहित करण्यासाठी एक स्पष्ट प्रोत्साहन चौकट आणि संस्थात्मक यंत्रणा तयार केली.

7. या मंजूर प्रकल्पांमध्ये सिलिकॉन वेफर फॅब्रिकेशन सुविधा, प्रगत पॅकेजिंग युनिट्स, आउटसोर्स्ड सेमीकंडक्टर असेंब्ली अँड टेस्ट (OSAT) सुविधा आणि कंपाऊंड सेमीकंडक्टर उत्पादन युनिट्स यांचा समावेश आहे. यामुळे देशात एक वैविध्यपूर्ण सेमीकंडक्टर उत्पादन आधार तयार करण्यास मदत झाली आहे.

8. 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 1.0' अंतर्गत सर्वात महत्त्वपूर्ण कामगिरींपैकी एक म्हणजे गुजरातमधील मायक्रॉन टेक्नॉलॉजीच्या प्रकल्पात व्यावसायिक उत्पादनाची सुरुवात होणे. हे या मिशनचे पहिले मोठे कार्यान्वयन यश आहे.

9. इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 1.0 अंतर्गत मंजूर झालेले टाटा इलेक्ट्रॉनिक्स आणि केन सेमीकॉन यांच्या प्रकल्पांसह इतर अनेक प्रकल्प बांधकामाच्या प्रगत टप्प्यावर पोहोचले आहेत आणि या वर्षी त्यांचे व्यावसायिक उत्पादन सुरू होण्याची अपेक्षा आहे.

10. इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 1.0 अंतर्गत मंजूर झालेला गुजरातच्या धोलेरा येथील टाटा-पीएसएमसी प्रकल्प वेगाने प्रगती करत आहे आणि या प्रकल्पाद्वारे भारताची पहिली सिलिकॉन वेफर फॅब्रिकेशन सुविधा स्थापित होण्याची अपेक्षा आहे.

11. 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 1.0' अंतर्गत गुजरातमध्ये मंजूर झालेले नवीन सेमीकंडक्टर प्रकल्प आणि राजस्थानमध्ये मंजूर झालेला पहिला सेमीकंडक्टर प्रकल्प, हे देशाच्या विविध भागांमध्ये सेमीकंडक्टर उत्पादनाचा विस्तार करण्याच्या सरकारच्या प्रयत्नांचे द्योतक आहे.

12. उत्पादनाव्यतिरिक्त, 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 1.0' अंतर्गत 'डिझाइन लिंक्ड इन्सेंटिव्ह स्कीम'ने अनेक चिप डिझाइन प्रकल्पांना पाठिंबा दिला आहे. यामुळे यशस्वी टेप-आउट्स, फॅब्रिकेटेड चिप्स, पेटंट दाखल करणे आणि एक हजाराहून अधिक विशेष अभियंत्यांचे प्रशिक्षण शक्य झाले आहे.

13. सेमीकंडक्टर इकोसिस्टम मजबूत करण्याच्या आपल्या सर्वांगीण प्रयत्नांचा एक भाग म्हणून, सरकारने आवश्यक घटकांच्या देशांतर्गत उत्पादनाला प्रोत्साहन देण्यासाठी ठोस पावले उचलली आहेत. अलीकडेच, उत्तर प्रदेशातील जेवर येथे 6,750 कोटींच्या प्रगत प्रिंटेड सर्किट बोर्ड (पीसीबी) उत्पादन प्रकल्पाची पायाभरणी करण्यात आली.

14. या सुविधांमध्ये उच्च-घनतेचे, बहु-स्तरीय प्रिंटेड सर्किट बोर्ड (पीसीबी) तयार केले जातील, ज्यात 20-22 स्तरांपर्यंतच्या प्रगत आवृत्त्यांचा समावेश असेल. भारत दरवर्षी अंदाजे 40,000 कोटी किमतीचे असे घटक आयात करतो. देशांतर्गत उत्पादनामुळे आयातीवरील हे मोठे अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होईल.

15. जेवर प्रकल्प हे सखोल उत्पादन (deep manufacturing) करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे. ते आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे, संरक्षण उपकरणे आणि प्रगत तंत्रज्ञानासाठी आवश्यक असलेले महत्त्वपूर्ण घटक तयार करून एका मोठ्या सेमीकंडक्टर परिसंस्थेला (ecosystem) आधार देतील.

16. 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 1.0' द्वारे प्रारंभिक पायाभरणी केल्यानंतर, सरकारने आता 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 2.0' ची घोषणा केली आहे. हा नवीन टप्पा भारताच्या सेमीकंडक्टर प्रवासातील विकासाचा पुढील टप्पा दर्शवतो.

17. 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 1.0' चा मुख्य भर फॅब्रिकेशन, असेंब्ली, टेस्टिंग आणि पॅकेजिंग युनिट्ससाठी गुंतवणूक आकर्षित करण्यावर होता, तर 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 2.0' चे उद्दिष्ट व्हॅल्यू चेनमध्ये (value chain) अधिक खोलवर प्रवेश करणे आहे.

18. 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 2.0' सेमीकंडक्टर उत्पादन उपकरणे, विशेष साहित्य आणि रसायने, प्रगत पॅकेजिंग तंत्रज्ञान, कंपाऊंड सेमीकंडक्टर आणि स्वदेशी विकसित सेमीकंडक्टर बौद्धिक संपदा यांमध्ये क्षमता विकसित करण्यावर लक्ष केंद्रित करते. यात संशोधन आणि प्रशिक्षण पायाभूत सुविधा उभारण्यावरही भर दिला जातो.

19. केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026-27 मध्ये 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 2.0' ची घोषणा आणि त्यासाठी निधीची विशिष्ट तरतूद, यावरून हे स्पष्टपणे दिसून येते की सेमीकंडक्टर मिशन टप्प्याटप्प्याने आणि धोरणात्मक पद्धतीने राबवले जात आहे.

20. 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 2.0' हे पहिल्या टप्प्यात झालेल्या प्रगतीवर आधारित आहे. संपूर्ण आत्मनिर्भरता प्राप्त करण्यासाठी ज्या क्षेत्रांवर अधिक लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे, जसे की आयात केलेल्या उपकरणे आणि सामग्रीवरील अवलंबित्व कमी करणे, त्यावर लक्ष केंद्रित करणे हा याचा उद्देश आहे.

21. संरक्षण प्रणाली, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, पाचव्या पिढीतील दूरसंचार, इलेक्ट्रिक वाहने आणि महत्त्वपूर्ण पायाभूत सुविधांसाठी सेमीकंडक्टर महत्त्वपूर्ण आहेत. भारताच्या दीर्घकालीन धोरणात्मक स्वायत्तता आणि राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी या क्षेत्रात मजबूत देशांतर्गत क्षमता विकसित करणे आवश्यक आहे.

22. सेमीकंडक्टरवर लक्ष केंद्रित करण्याचा उद्देश आयातीवरील अत्याधिक अवलंबित्वमुळे निर्माण होणारी असुरक्षितता कमी करणे हा आहे. देशांतर्गत उत्पादन आणि डिझाइन क्षमता विकसित करून, भारत जागतिक सेमीकंडक्टर पुरवठा साखळीत एक विश्वसनीय आणि विश्वासार्ह घटक म्हणून स्वतःला स्थापित करत आहे.

23. या मोहिमांमुळे अमेरिका, तैवान, दक्षिण कोरिया आणि जपानमधील प्रमुख कंपन्यांसोबत आंतरराष्ट्रीय सहकार्य निर्माण झाले आहे. या भागीदारींमुळे प्रगत तंत्रज्ञान आणि गुंतवणूक येत आहे, तसेच भारताला कालांतराने आपली क्षमता विकसित करण्यास मदत होत आहे.

24. आतापर्यंत सुरू केलेल्या सेमीकंडक्टर उपक्रमांनी धोरण निर्मिती आणि मोठ्या प्रकल्पांच्या मंजुरीपासून ते पायाभूत काम आणि उत्पादनाच्या प्रारंभापर्यंत प्रगतीची एक स्पष्ट साखळी प्रस्थापित केली आहे. हे दूरदृष्टीची स्पष्टता आणि अंमलबजावणीतील सुसंगतता दोन्ही दर्शवते.

25. मंजूर झालेला प्रत्येक प्रकल्प आणि स्थापित झालेली प्रत्येक सुविधा आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्यास, रोजगार निर्मिती करण्यास, कुशल मनुष्यबळ विकसित करण्यास आणि जागतिक तंत्रज्ञान पुरवठा साखळीमध्ये भारताचे स्थान मजबूत करण्यास हातभार लावते. सरकार टप्प्याटप्प्याने सेमीकंडक्टर मिशन पुढे नेण्यास कटिबद्ध आहे. 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 1.0' द्वारे पायाभूत काम केल्यानंतर, आता दीर्घकालीन तांत्रिक आत्मनिर्भरता प्राप्त करण्यासाठी 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन 2.0' द्वारे क्षमता अधिक मजबूत करण्यावर लक्ष केंद्रित केले आहे.