नवी दिल्ली : भारताच्या अन्न सुरक्षा नियामकाने भारतीय व्हिस्की आणि रमच्या अनेक ब्रँड्सच्या विक्रीवर बंदी घातली आहे. तपासणीदरम्यान असे आढळून आले की, यामध्ये वापरल्या जाणाऱ्या 'फ्लेवरिंग' (चव किंवा सुगंध देण्याच्या) पद्धती स्वीकार्य मानकांशी जुळणाऱ्या नाहीत. भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरणाने (FSSAI) सांगितले की, प्रभावित उत्पादने डियाजिओ इंडियाच्या युनायटेड स्पिरिट्स, इनब्रू बेवरेजेस आणि मोहन रॉकी स्प्रिंगवॉटर यांनी तयार केली होती. तसेच चव व सुगंधासाठी त्यात कृत्रिम स्वाद वापरण्यात आल्याचे आढळून आले, असे वृत्तसंस्था रॉयटर्सने वृत्त दिले आहे. या कारवाईचा परिणाम भारताच्या मद्य बाजाराच्या अशा एका विभागावर होतो, जो प्रामुख्याने देशात उत्पादित स्पिरिट्स खरेदी करणाऱ्या ग्राहकांना सेवा देतो, जे सामान्यतः आयात केलेल्या व्हिस्की, रम आणि स्कॉचपेक्षा स्वस्त असतात.
भारत जगातील सर्वात मोठ्या मद्य बाजारांपैकी एक असून, येथील वार्षिक महसूल अंदाजे 40 अब्ज डॉलर्स आहे. बाजारपेठेतील हिश्श्यानुसार डियाजिओ ही सर्वात मोठी मद्य कंपनी म्हणून बाजारात कायम आहे. FSSAI नुसार, सध्याच्या नियमांनुसार मद्यपेयांमध्ये नैसर्गिक स्वाद देणारे पदार्थ असू शकतात. तथापि, डायजिओ आणि इनब्रू कारखान्यांमध्ये केलेल्या चाचण्यांमध्ये असे आढळून आले की, उत्पादनादरम्यान त्याच प्रकारच्या मद्याशी संबंधित स्वाद देणारे पदार्थ त्यात मिसळण्यात आले होते. "रममध्ये रमचा स्वाद किंवा व्हिस्कीमध्ये व्हिस्कीचा स्वाद मिसळण्याची कोणतीही आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यताप्राप्त उत्पादन पद्धत नाही," असे एफएसएसएआयने (FSSAI) रविवारी एका निवेदनात म्हटले आहे, असे रॉयटर्सने म्हटले आहे. नियामकाने म्हटले आहे की, अशा पद्धतींमुळे योग्य परिपक्वतेची गरज नाहीशी होऊ शकते किंवा पारंपरिकरित्या मद्यनिर्मितीशी संबंधित असलेल्या मळी, माल्ट आणि द्राक्षे यांसारख्या घटकांवरील अवलंबित्व कमी होऊ शकते.
या आदेशात मध्य प्रदेशात उत्पादित होणाऱ्या युनायटेड स्पिरिट्सच्या अँटिक्विटी ब्लू व्हिस्की आणि रॉयल चॅलेंज व्हिस्कीचा समावेश आहे. त्याच राज्यात उत्पादित होणाऱ्या इनब्रू बेवरेजेसच्या बॅगपायपर डिलक्स व्हिस्की आणि ओल्ड कास्क डिलक्स XXX रम यांसारख्या उत्पादनांच्या विक्रीवरही बंदी घालण्यात आली आहे. महाराष्ट्रातील मोहन रॉकी स्प्रिंगवॉटरद्वारे उत्पादित होणाऱ्या ओल्ड मॉन्कच्या तीन प्रकारांचाही नियामकाच्या या कारवाईत समावेश करण्यात आला आहे. ओल्ड मॉन्क हा भारतातील सर्वात जुन्या आणि सर्वाधिक ओळखल्या जाणाऱ्या रम ब्रँड्सपैकी एक आहे. रॉयटर्सने दिलेल्या माहितीनुसार, प्रयोगशाळेतील तपासणीत संबंधित उत्पादने "त्यात बाह्य कृत्रिम किंवा नैसर्गिक-सदृश फ्लेवर्स (flavours) असल्यामुळे निकृष्ट दर्जाची" असल्याचे आढळून आल्याचे एफएसएसएआयने (FSSAI) म्हटले आहे.
हेही वाचा : Pune: आरोपींची बोनेटवर धिंड काढणे पुणे पोलिसांना भोवलं; मानवाधिकार आयोगाची मोठी कारवाई
या प्रकरणाचे गांभीर्य लक्षात घेता नाव न सांगण्याच्या अटीवर बोलताना, उद्योगातील दोन वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी नियामकाच्या निर्णयाबद्दल चिंता व्यक्त केली. तसेच, उत्पादनांमध्ये फ्लेवरिंगचा (चव देणाऱ्या घटकांचा) वापर भारतीय नियमांशी सुसंगत असल्याचेही त्यांनी सांगितले ही बंदी केवळ नियामकाने तपासणी केलेल्या विशिष्ट कारखान्यांमध्ये उत्पादित होणाऱ्या उत्पादनांना लागू आहे की इतर ठिकाणी उत्पादित होणाऱ्या त्याच ब्रँड्सनाही लागू आहे, हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. 'रॉयटर्स'च्या वृत्तानुसार, या आदेशाच्या व्याप्तीबाबत स्पष्टीकरण मागणाऱ्या प्रश्नांना FSSAI कडून कोणताही प्रतिसाद मिळाला नाही.
FSSAI (भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरण) कडून अन्न आणि पेय क्षेत्रावरील देखरेख अधिक कडक केली जात असतानाच हे नवीन पाऊल उचलण्यात आले आहे. गेल्या आठवड्यात, या नियामक संस्थेने 'एनर्जी ड्रिंक्स' म्हणून उच्च-कॅफिनयुक्त पेयांची विक्री करणाऱ्या कंपन्यांना त्या वर्णनाचा वापर थांबवण्याचे निर्देश दिले. पेप्सी आणि रेड बुलसह अनेक कंपन्यांनी या नियामक कारवाईला विलंब लावण्यासाठी प्रयत्न केले असूनही, हे आदेश जारी करण्यात आले.
