नवी दिल्ली: पश्चिम आशियातील संघर्षामुळे आधीच जागतिक वातावरण तणावपूर्ण असताना भारताने सीमेजवळील लष्करी हालचालींनी आणखी एक ठळक संदेश दिला आहे. पाकिस्तान सीमेच्या दक्षिण भागात भारतीय वायुदलाचा (Indian Air Force, IAF) व्यापक सराव होणार असल्याची अधिकृत घोषणा करण्यात आली आहे. 5 मार्च ते 12 मार्च या कालावधीत संबंधित हवाई क्षेत्र तात्पुरते राखीव ठेवण्यात आले असून त्यासाठी ‘नोटिस टू एअरमेन’ (Notice to Airmen, NOTAM) जारी करण्यात आला आहे. अधिकृतरीत्या हा नियमित सराव असल्याचे स्पष्ट केले असले, तरी या निर्णयाने प्रादेशिक समीकरणांमध्ये हालचाल निर्माण केली आहे.
विमानन अधिसूचनेनुसार, नागरी विमान वाहतूक सुरक्षित राहावी आणि कोणताही अपघात टळावा, यासाठी हा हवाई निर्बंध लावण्यात आला आहे. अशा प्रकारचे सराव आणि हवाई क्षेत्र राखीव ठेवण्याची प्रक्रिया संरक्षण यंत्रणांमध्ये नियमित असते. मात्र सध्याच्या आंतरराष्ट्रीय परिस्थितीत प्रत्येक लष्करी हालचालीकडे रणनीतिक दृष्टिकोनातून पाहिले जात आहे.
पाकिस्तान सध्या अनेक दिशांनी दबावाला सामोरे जात आहे. अफगाणिस्तान आणि इराण सीमांवरील तणाव, तसेच मध्यपूर्वेतील संघर्षामुळे अरबी समुद्रातील वाढती लष्करी सतर्कता या पार्श्वभूमीवर भारताच्या या घोषणेला वेगळे महत्त्व प्राप्त झाले आहे. सुरक्षा सूत्रांच्या माहितीनुसार, भारतीय सरावावर लक्ष ठेवण्यासाठी पाकिस्ताननेही अतिरिक्त सैनिक आणि हवाई साधने तैनात केली आहेत. अनेक आघाड्यांवरील जबाबदाऱ्यांमुळे पाकिस्तानची संरक्षण यंत्रणा आधीच ताणाखाली असल्याचे निरीक्षकांचे मत आहे.
भारत-पाकिस्तान सीमेचा दक्षिणेकडील पट्टा, विशेषतः राजस्थान आणि सिंध प्रांतालगतचा भाग, यापूर्वीही मोठ्या लष्करी सरावांचा साक्षीदार राहिला आहे. दोन्ही देशांतील तणाव वाढला की या भागातील हालचाली तीव्र होतात, हा इतिहास आहे. त्यामुळे 5 ते 12 मार्चदरम्यान होणाऱ्या या सरावाकडे केवळ नियमित प्रशिक्षण म्हणून पाहणे पुरेसे ठरणार नाही, असे काही विश्लेषकांचे म्हणणे आहे.
पश्चिम आशियातील संघर्षांचा परिणाम जागतिक हवाई वाहतूक, ऊर्जा मार्ग आणि संरक्षण तयारीवर दिसून येत आहे. अशा वेळी सीमाभागातील कोणतीही हालचाल व्यापक संदेश देणारी ठरू शकते. अलीकडील काळात दोन्ही देशांकडून सीमा परिसरात सराव करणे आणि तात्पुरते हवाई निर्बंध लागू करणे ही बाब सामान्य झाली असली, तरी सध्याच्या भू-राजकीय वातावरणात प्रत्येक निर्णयाचे परिणाम दूरगामी असू शकतात.
या सरावातून भारत केवळ आपली लष्करी सज्जता तपासत आहे की प्रादेशिक घडामोडींवर लक्ष ठेवून रणनीतिक संकेत देत आहे, याविषयी तर्क-वितर्क सुरू झाले आहेत. बदलत्या जागतिक समीकरणांच्या पार्श्वभूमीवर दक्षिण आशियातील घडामोडींवर सर्वांचे लक्ष केंद्रित झाले आहे. पुढील काही दिवसांत परिस्थिती कोणत्या दिशेने जाते, यावरच या हालचालींचे खरे महत्त्व स्पष्ट होणार आहे.
