नवी दिल्ली: भारताचा अंतराळ कार्यक्रम गेल्या काही वर्षांत झपाट्याने प्रगती करत आहे. चांद्रयान, मंगळयान आणि आगामी गगनयान सारख्या मोहिमांमुळे भारत अंतराळ संशोधनाच्या क्षेत्रात नवी उंची गाठत आहे. मात्र अंतराळात जाणे म्हणजे केवळ अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचीच परीक्षा नसते, तर मानवी शरीरावर होणाऱ्या परिणामांचाही मोठा अभ्यास करावा लागतो. शून्य गुरुत्वाकर्षण, तीव्र रेडिएशन आणि पृथ्वीपासून दीर्घकाळ दूर राहण्यामुळे मानवी शरीरात अनेक जैविक बदल होतात.
याच आव्हानांचा अभ्यास करण्यासाठी एम्स दिल्ली (All India Institute of Medical Sciences, AIIMS) आणि इस्रो (Indian Space Research Organisation, ISRO) यांनी एकत्र येऊन स्पेस मेडिसिन संशोधन सुरू करण्याचा निर्णय घेतला आहे. या दोन्ही संस्थांदरम्यान समजुतीचा करार करण्यात आला असून त्याअंतर्गत अंतराळवीरांच्या आरोग्यावरील परिणाम, शरीराची प्रतिक्रिया आणि अंतराळातील वातावरणाचा मानवी शरीरावर होणारा प्रभाव यांचा सखोल अभ्यास केला जाणार आहे.
स्पेस मेडिसिन म्हणजे काय?
स्पेस मेडिसिन ही वैद्यकीय विज्ञानाची अशी शाखा आहे जी अंतराळातील वातावरण मानवी शरीरावर कसा परिणाम करते याचा अभ्यास करते. अंतराळात गुरुत्वाकर्षण जवळजवळ नसल्यामुळे शरीराच्या अनेक प्रणालींमध्ये बदल होतात. उदाहरणार्थ, हाडे कमकुवत होऊ लागतात, स्नायूंची ताकद कमी होते, हृदय आणि रक्ताभिसरण प्रणालीमध्ये बदल होतात तसेच रोगप्रतिकारक शक्तीवरही परिणाम होऊ शकतो. या सर्व समस्यांचा अभ्यास करून त्यावर उपाय शोधणे हे स्पेस मेडिसिनचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
AIIMS-ISRO सहकार्य का महत्त्वाचे?
एम्स हे देशातील अग्रगण्य वैद्यकीय संशोधन संस्थान आहे, तर इस्रो भारताची प्रमुख अंतराळ संशोधन संस्था आहे. या दोघांच्या सहकार्यामुळे डॉक्टर आणि वैज्ञानिक मिळून अंतराळवीरांच्या आरोग्यासंबंधी महत्त्वपूर्ण संशोधन करतील. या संशोधनामध्ये मानवी शरीराची कार्यप्रणाली, हृदय आणि रक्ताभिसरण प्रणाली, स्नायू व हाडांचे आरोग्य, मायक्रोबायोम आणि इम्यून सिस्टम, जीन आणि बायोमार्कर तसेच मानसिक आणि आरोग्य यांसारख्या क्षेत्रांचा समावेश असेल.
गगनयान मोहिमेसाठी संशोधनाचा फायदा
भारत लवकरच मानवी अंतराळ मोहिम गगनयान यशस्वी करण्याच्या दिशेने प्रयत्न करत आहे. या मोहिमेत भारतीय अंतराळवीर अंतराळात प्रवास करणार आहेत. AIIMS आणि ISRO यांच्या संयुक्त संशोधनामुळे अंतराळवीरांच्या शरीरात होणारे बदल, त्यांना आवश्यक असलेला आहार आणि व्यायाम, तसेच दीर्घकाळ अंतराळात राहण्याचे संभाव्य धोके यांचा सखोल अभ्यास करता येईल. त्यामुळे भविष्यातील अंतराळ मोहिमा अधिक सुरक्षित आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या सक्षम बनू शकतील.
पृथ्वीवरील आरोग्य संशोधनालाही फायदा
स्पेस मेडिसिनचा लाभ केवळ अंतराळवीरांपुरता मर्यादित नसतो. अंतराळ संशोधनातून मिळालेली माहिती पृथ्वीवरील वैद्यकीय उपचारांनाही उपयोगी पडू शकते. उदाहरणार्थ, हाडांच्या ठिसूळपणाशी संबंधित ऑस्टिओपोरोसिस, हृदयरोग, स्नायूंच्या क्षयाशी संबंधित आजार यांचा अभ्यास अधिक प्रभावीपणे करता येऊ शकतो. त्यामुळे अंतराळासाठी केलेले संशोधन सामान्य वैद्यकीय विज्ञानालाही नवी दिशा देऊ शकते.
भारतासाठी नवे वैज्ञानिक क्षितिज
तज्ज्ञांच्या मते, AIIMS आणि ISRO यांच्यातील ही भागीदारी भारताला स्पेस मेडिसिनच्या क्षेत्रात जागतिक स्तरावर मजबूत स्थान मिळवून देऊ शकते. भविष्यात भारत अंतराळवीरांसाठी प्रगत वैद्यकीय प्रणाली विकसित करू शकतो, आंतरराष्ट्रीय अंतराळ मोहिमांमध्ये अधिक सक्रिय भूमिका बजावू शकतो आणि स्पेस हेल्थ रिसर्चमध्ये अग्रगण्य देशांपैकी एक बनू शकतो.
एकूणच, AIIMS दिल्ली आणि ISRO यांचे सहकार्य हे भारताच्या वैज्ञानिक आणि वैद्यकीय संशोधनासाठी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल मानले जात आहे. या उपक्रमामुळे अंतराळवीरांच्या आरोग्याविषयी अधिक सखोल समज विकसित होईल आणि त्याचवेळी पृथ्वीवरील वैद्यकीय संशोधनालाही नवी प्रेरणा मिळेल.
