Fuel Prices in India : मध्यपूर्वेतील युद्ध आणि 'होर्मुजच्या सामुद्रधुनी'मधील तणावामुळे जागतिक स्तरावर कच्च्या तेलाचा पुरवठा विस्कळीत झाला आहे. याचा परिणाम म्हणून जगभरातील 95 देशांमध्ये पेट्रोल आणि डिझेलच्या किमतींनी उच्चांक गाठला आहे. अमेरिकेपासून व्हिएतनामपर्यंत इंधनाचे दर गगनाला भिडले असताना, भारतात मात्र गेल्या तीन आठवड्यांपासून पंपांवरील किमती स्थिर आहेत. या जागतिक ऊर्जा संकटात भारत आपली इंधन दराची स्थिरता टिकवून आहे. मात्र, हे कसे शक्य झाले आणि किती काळापर्यंत राहील, यामागचे गणित समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
जागतिक स्तरावर इंधन दरवाढीचा हाहाकार
होर्मुज बंद झाल्याने कच्च्या तेलाची वाहतूक थांबली आहे, ज्यामुळे अनेक देशांमध्ये इंधनाचे दर 70 टक्क्यांपर्यंत वाढले आहेत. विविध देशांमधील स्थिती खालीलप्रमाणे आहे:
– कंबोडिया: इंधनाच्या किमतीत 67.8 टक्क्यांची प्रचंड वाढ.
– व्हिएतनाम आणि नायजेरिया: येथे दर अनुक्रमे 49.7 टक्के आणि 35 टक्क्यांनी वाढले आहेत.
– अमेरिका: पेट्रोलचे दर 16.5 टक्क्यांनी वाढले असून कॅलिफोर्नियामध्ये दर $5 प्रति गॅलनच्या पार गेले आहेत.
– शेजारील देश: पाकिस्तानमध्ये तेल वाचवण्यासाठी '4-दिवसीय कामकाजाचा आठवडा' लागू केला आहे, तर बांगलादेशात ऊर्जा संकटांमुळे विद्यापीठे बंद ठेवण्यात आली आहेत.
भारतात किमती स्थिर राहण्यामागची 3 प्रमुख कारणे
दिल्ली, मुंबई आणि बेंगळुरू सारख्या मोठ्या शहरांमध्ये जागतिक उलथापालथ असूनही दर स्थिर आहेत. याची मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे सांगता येतील:
प्रशासकीय नियंत्रण: भारतातील तेलाच्या किमती पूर्णपणे 'रिअल-टाइम' मार्केटवर अवलंबून नाहीत. सरकारी तेल कंपन्या जागतिक बाजारातील अल्पकालीन धक्के सहन करतात.
लवचिक कर संरचना: केंद्र सरकारकडे अबकारी शुल्क (Excise Duty) किंवा व्हॅट (VAT) मध्ये बदल करून किमती नियंत्रित ठेवण्याचा पर्याय असतो.
OMC चा बफर: भारतीय तेल विपणन कंपन्या (OMCs) जागतिक दरवाढीचा बोजा तातडीने ग्राहकांवर टाकत नाहीत, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय आणि देशांतर्गत किमतीत मोठा फरक दिसतो.
हेही वाचा – LPG Supply Update: इंधन टंचाईवर सरकारने काढला तोडगा; 'या' दोन देशांकडून खरेदी करणार LNG
महागाईचा 'ट्रिपल' अटॅक आणि भविष्यातील आव्हाने
इंधनाच्या किमतीतील वाढ केवळ वाहनांपुरती मर्यादित नसून तिचा परिणाम तीन क्षेत्रांवर प्रामुख्याने होतो:
– वाहतूक (Transport): मालवाहतूक महाग झाल्याने जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती वाढतात.
– शेती (Agriculture): खतांचे उत्पादन महाग झाल्याने अन्नधान्याचे भाव वधारतात.
– उत्पादन (Manufacturing): कारखान्यांमधील उत्पादन खर्च वाढल्याने 1973 आणि 2008 सारख्या जागतिक मंदीचा धोका निर्माण होऊ शकतो.
ही स्थिरता किती काळ टिकणार?
भारत आपल्या गरजेच्या 85 टक्क्यांपेक्षा जास्त कच्चे तेल आयात करतो. जर आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्च्या तेलाचा दर 100 डॉलर्स ते 110 डॉलर्स प्रति बॅरलच्या वर राहिला, तर IOCL, BPCL आणि HPCL सारख्या कंपन्यांचा तोटा वाढेल. अशा परिस्थितीत ही स्थिरता दीर्घकाळ टिकवून ठेवणे सरकारसाठी मोठे आव्हान ठरणार आहे. अखेर हा तोटा भरून काढण्यासाठी किमतीत वाढ किंवा सरकारी सबसिडीचा आधार घ्यावा लागेल, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.
