गणेशोत्सव म्हटलं की महाराष्ट्रात भक्ती, उत्साह आणि विविध परंपरांची आठवण होते. मात्र कोकणातील गणेशोत्सवाचं रूप काहीसं वेगळं आणि खास आहे. गावागावानुसार गणपतीशी संबंधित अनेक प्रथा आजही जपल्या जातात. यातीलच एक रंजक प्रथा म्हणजे मध्यरात्री गुपचूप एखाद्या नवीन घराच्या दारात गणपतीची मूर्ती ठेवणे. सकाळी घराबाहेर बाप्पा दिसला की घरच्यांना आश्चर्याचा धक्का बसतो आणि त्यानंतर सुरू होतो आनंदाचा जल्लोष.
या प्रथेला काही ठिकाणी गंमतीने बाप्पाची ‘चोरी’ असं म्हटलं जातं. मात्र यामागे चोरीचा कोणताही गैरसमज करण्यासारखा अर्थ नाही. उलट, ही गावातील लोकांमधील आपुलकी, विनोद आणि गणरायावरील श्रद्धा व्यक्त करण्याची एक अनोखी पद्धत मानली जाते.
गणेशोत्सवाच्या काळात एखाद्या कुटुंबाने नवीन घर बांधले असेल किंवा नव्या घरात नुकताच प्रवेश केला असेल, तर त्या घरासाठी हा खास प्रसंग ठरतो. रात्री सर्वजण झोपल्यानंतर काही जण गुपचूप गणपतीची मूर्ती घेऊन त्या घराच्या दारापाशी पोहोचतात. कोणालाही कल्पना येऊ नये याची काळजी घेत बाप्पाला दारात विराजमान केलं जातं.
यानंतर फटाक्यांचा आवाज करून या ‘चोरीची’ माहिती संपूर्ण परिसराला दिली जाते. अचानक फटाक्यांचा आवाज ऐकून घरातील मंडळी बाहेर येतात आणि दारात गणपती पाहून त्यांना या गमतीदार परंपरेचा उलगडा होतो. क्षणभर आश्चर्य वाटलं तरी त्यानंतर घरात आनंदाचं वातावरण तयार होतं.
या प्रथेमागील सर्वात सुंदर भाग म्हणजे ‘नवीन घरात बाप्पाचं आगमन’ ही भावना. घर बांधणं किंवा नवीन घरात प्रवेश करणं हा प्रत्येक कुटुंबासाठी आयुष्यातील मोठा टप्पा असतो. अशा वेळी गणरायाचं आगमन व्हावं, घरात सुख-समृद्धी नांदावी आणि नवीन सुरुवात मंगलमय व्हावी, अशी भावना या प्रथेतून व्यक्त होते.
कोकणातील गणेशोत्सव केवळ धार्मिक विधींपुरता मर्यादित नसून त्यात गावातील नाती, मैत्री आणि सामूहिक आनंदालाही मोठं स्थान आहे. त्यामुळे अशा परंपरांमध्ये गंमत असली तरी त्यामागे सामाजिक जवळीक दिसून येते. एका घरातील आनंद संपूर्ण गावाचा आनंद बनवण्याची ही पद्धत म्हणता येईल.
आजच्या काळात अनेक जुन्या ग्रामीण परंपरा हळूहळू बदलत आहेत. मात्र गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने काही गावांमध्ये अशा प्रथा अजूनही आठवणीने आणि उत्साहाने जपल्या जातात. त्यामुळे कोकणातील गणपती उत्सवाला केवळ धार्मिक नव्हे, तर सांस्कृतिक आणि भावनिक रंगही लाभतो.
म्हणूनच मध्यरात्री दारात अचानक बाप्पा दिसण्याची ही गंमत केवळ ‘चोरी’ नसून, नवीन घरासाठी गणरायाचा आशीर्वाद आणि गावकऱ्यांच्या प्रेमाची एक अनोखी भेट म्हणून पाहिली जाते.
