El Nino : ‘एल निनो’चा मोठा धक्का! मान्सून चक्र कोलमडणार; भारतात एकाच वेळी दुष्काळ आणि महापुराचे दुहेरी संकट?

El Nino Impact on Indian Monsoon 2026 : भारतातील शेती, अर्थव्यवस्था आणि कोट्यवधी नागरिकांच्या नियोजनाचे मुख्य चक्र संपूर्णपणे मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असते. दरवर्षी जून महिन्यात येणारा पाऊस उन्हाळ्याच्या तीव्र झळांपासून दिलासा देतो आणि देशातील शेतकरी राजा मोठ्या आशेने खरिपाची पेरणी करतो. परंतु, यंदा हे हक्काचे मान्सून चक्र पूर्णपणे विसकळीत होण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे. कारण, प्रशांत महासागरामध्ये अत्यंत आक्रमक बनत चाललेल्या एका जागतिक नैसर्गिक शक्तीने म्हणजेच 'एल निनो'ने (El Nino) भारतीय हवामानाची चिंता कमालीची वाढवली आहे. परिणामी, यंदा पाऊस वेळेवर आणि स्थिर राहण्याऐवजी प्रचंड कोरडे कालखंड आणि अचानक येणारा मुसळधार पाऊस अशा विचित्र तुकड्या-तुकड्यांमध्ये विभागला जाण्याची भीती वर्तवली जात आहे.

प्रशांत महासागरातील 'निनो 3.4' भागातील तापमान वाढले; काय आहे वैज्ञानिक कारण?
हवामानाच्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, 'एल निनो सदर्न ऑसिलेशन' (ENSO) नावाच्या एका मोठ्या नैसर्गिक हवामान चक्राचा हा एक अत्यंत उष्ण टप्पा आहे. सामान्यतः 'ट्रेड विंड्स' नावाचे स्थिर वारे प्रशांत महासागरातील पाण्याचा उष्ण पृष्ठभाग आशिया खंडाच्या दिशेने ढकलण्याचे काम करतात. मात्र, एल निनोच्या प्रभावामुळे हे नियमित चालणारे वारे अत्यंत कमकुवत होतात आणि तो समुद्राच्या पाण्याचा उष्ण पट्टा पुन्हा पूर्वेकडे सरकतो. हवामान शास्त्रज्ञ सध्या महासागराच्या 'निनो 3.4' (Niño 3.4) नावाच्या अत्यंत संवेदनशील क्षेत्रावर बारीक लक्ष ठेवून आहेत. या भागातील पाण्याचे तापमान आधीच सरासरीपेक्षा बरेच वाढले असून ते एल निनोच्या धोक्याच्या उंबरठ्यापलीकडे गेले आहे. त्यामुळे पाऊस पाडणाऱ्या ढगांचा मुख्य पट्टा भारतापासून दूर, थेट मध्य प्रशांत महासागराकडे खेचला जात आहे.

जागतिक हवामान संघटनेचा मोठा इशारा; ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये प्रभाव वाढणार
संयुक्त राष्ट्रांची मुख्य हवामान संस्था असलेल्या 'जागतिक हवामान संघटनेने' (WMO) देखील एल निनोच्या या वाढत्या धोक्याला अधिकृत दुजोरा दिला आहे. त्यांच्या ताज्या अहवालानुसार, आगामी काळात हा प्रभाव खालील तीव्रतेने वाढणार आहे:
ऑगस्ट महिन्यापर्यंतचा प्रभाव: या काळात एल निनो सक्रिय होण्याची शक्यता तब्बल 80 टक्के इतकी वाढणार आहे.
सप्टेंबर आणि त्यापुढील काळ: सप्टेंबर महिन्याच्या दिशेने हा प्रभाव अधिक तीव्र होईल आणि त्याची शक्यता 90 टक्क्यांपेक्षाही जास्त असण्याचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे.
एका बाजूला मान्सून भारतात दाखल झाला असला, तरी तो थांबत-थांबत पुढे सरकण्यामागे आणि एका दिवशी कडक ऊन तर दुसऱ्या दिवशी अचानक पाऊस पडण्यामागे हीच जागतिक हवामान प्रणाली कारणीभूत ठरत आहे.

हेही वाचा – Attack on Ship in Hourmuz: होर्मुझ सामुद्रधुनीतील तणाव शिगेला! जहाजावरील हल्ल्यात 24 भारतीय अडकले, नौदलाकडे मागितली मदत, धक्कादायक व्हिडीओ समोर

'क्लायमेट व्हिप्लॅश'चा फटका; एकाच हंगामात दुष्काळ आणि महापूर
एका आदर्श आणि चांगल्या मान्सूनचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे तो संपूर्ण चार महिन्यांच्या कालावधीत नियमित पडतो आणि शेतातील माती व्यवस्थित भिजवतो. परंतु, एल निनोमुळे एकूण मान्सून काळात सरासरी पाऊस कमी होणार असला, तरी हवामानात कमालीची अनिश्चितता निर्माण होणार आहे. नुकत्याच झालेल्या संशोधनांमधून शास्त्रज्ञांनी एक धक्कादायक निष्कर्ष काढला आहे. या काळात संपूर्ण देशात सलग पाऊस न पडता मोठा काळ कोरडा आणि उष्णतेच्या लाटेचा राहील, तर दुसरीकडे मध्य भारतासारख्या काही विशिष्ट भागांमध्ये अचानक अतिमुसळधार पावसाच्या घटना वाढतील. म्हणजेच, देशवासियांना एकाच हंगामात तीव्र दुष्काळ आणि विनाशकारी महापूर अशा दोन्ही टोकाच्या संकटांचा एकाच वेळी सामना करावा लागू शकतो.

'इंडियन ओशन डायपोल' (IOD) ठरू शकतो भारतासाठी आशेचा किरण
जरी एल निनोचा धोका मोठा असला, तरी भारताकडे 'इंडियन ओशन डायपोल' (Indian Ocean Dipole – IOD) नावाचे एक वेगळे शस्त्र उपलब्ध आहे, जे संकट टाळू शकते. ही प्रणाली हिंद महासागराच्या पूर्व आणि पश्चिम बाजूंच्या पाण्याच्या तापमानातील फरकामुळे निर्माण होते. जेव्हा हा डायपोल भारतासाठी सकारात्मक (Positive IOD) असतो, तेव्हा तो अरबी समुद्रातून अतिरिक्त आर्द्र वारे भारताकडे खेचून आणतो आणि एल निनोचा नकारात्मक प्रभाव पूर्णपणे नष्ट करण्याची ताकद ठेवतो. यापूर्वी 1997 मध्ये नेमके हेच घडले होते; त्यावर्षी पॅसिफिक महासागरात प्रचंड तीव्र एल निनो असूनही, केवळ मजबूत आयओडी प्रणालीमुळे भारताला बसणारा दुष्काळाचा मोठा फटका अगदी ऐनवेळी टळला होता.

शेती, खरीप हंगाम आणि वीज ग्रीडवर येणार मोठा पद्धतशीर ताण
चालू वर्षात पाऊस नक्कीच येईल, पण तो आपली नेहमीची ठरलेली वेळ आणि नियम पाळणार नाही, हीच सर्वात मोठी भीती आहे. हा केवळ एका ऋतूचा बदल नसून संपूर्ण व्यवस्थेला बसणारा एक 'पद्धतशीर धक्का' (Systemic Shock) ठरणार आहे. बिघडलेल्या मान्सून चक्रामुळे शेतकऱ्यांचे खरिपाच्या पेरणीचे गणित कोलमडणार असून, त्याचा थेट परिणाम देशातील अन्नधान्याच्या उत्पादनावर आणि वाढत्या महागाईवर होईल. त्यासोबतच, पावसाने मोठी दांडी मारल्यास आणि देशात कोरडे व उष्ण वातावरण दीर्घकाळ राहिल्यास नागरिकांकडून पंखे, कुलर आणि एसीचा वापर वाढेल; परिणामी देशाच्या वीज ग्रीडवर (Power Grid) कमालीचा ताण येऊन ऊर्जा संकट निर्माण होण्याची शक्यता देखील नाकारता येत नाही.

हेही वाचा – LNG Contract: भारताची ऊर्जा क्षेत्रात मोठी झेप! गॅस संकटाच्या काळात 'हा' देश भारताच्या मदतीला; अदानी समूहाला मिळालं 10 वर्षांचं कंत्राट