India Monsoon Delay Reasons 2026: का लागला मान्सूनला ब्रेक?; फक्त ‘अल निनो’ नाही, तर हवामानातील या पाच मोठ्या कारणांमुळे खोळंबला पावसाचा प्रवास

India Monsoon Delay Reasons 2026: भारतात यंदा मान्सून दाखल झाल्यानंतर त्याची प्रगती अचानक खुंटल्याने चिंतेचे ढग गडद झाले आहेत. 4 जून 2026 रोजी केरळमध्ये पाऊल ठेवल्यानंतर मान्सूनने दक्षिण भारतातील काही भाग व्यापला, मात्र तो उत्तर भारताकडे सरकण्यास तयार नाही. सुरुवातीला अंदमान निकोबार बेटांवर आठवडाभर अडखळलेला मान्सून आता देशभरात कमालीचा मंदावला असून यामुळे पावसाची मोठी तूट निर्माण झाली आहे. हवामान शास्त्रज्ञांच्या मते, पावसाला होत असलेल्या या विलंबासाठी केवळ ‘अल निनो’ कारणीभूत नसून वेगवेगळ्या हवामान प्रणालींच्या गुंतागुंतीतून ही स्थिती निर्माण झाली आहे.

पश्चिम प्रशांत महासागरातील चक्राकार प्रणाली आणि पूर्वेकडे वळलेली ऊर्जा
जून महिन्याच्या सुरुवातीला हिंदी महासागरात मान्सून पुढे नेणारी एक लाट तयार झाली होती. परंतु, याच काळात पश्चिम प्रशांत महासागरामध्ये उष्णकटिबंधीय चक्राकार प्रणाली सक्रिय झाल्या आणि या दोन्ही व्यवस्था एकमेकांशी जोडल्या गेल्या. यामध्ये ‘जगामी’ या चक्रीवादळाचाही समावेश होता. सामान्यपणे, बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र तयार होऊन मान्सून भारताच्या अंतर्गत भागात वेगाने पुढे सरकतो. मात्र, या चक्राकार प्रणालींमुळे वातावरणातील महत्त्वाची ऊर्जा भारताकडे येण्याऐवजी पूर्वेकडे वळली गेली, ज्यामुळे मान्सूनचा जोर ओसरला.

उत्तर-पश्चिम भागातून येणारी कोरडी हवा आणि वेस्टर्न डिस्टर्बन्सचा अडथळा
याच कालावधीत उत्तर भारतामध्ये ‘वेस्टर्न डिस्टर्बन्स’ म्हणजेच पश्चिमेकडील विस्कळीतपणाची एक अखंड मालिका सक्रिय झाली. ही प्रणाली नेहमीच्या मार्गापेक्षा जास्त दक्षिणेकडे सरकल्यामुळे हवामानात खालील मोठे बदल झाले. या प्रणालीने देशाच्या उत्तर-पश्चिम भागातून सातत्याने कोरडे वारे खेचून आणले. या कोरड्या वाऱ्यांमुळे वातावरणातील बाष्प नष्ट झाले आणि ढग निर्मितीसाठी आवश्यक असणारे अनुकूल वातावरण तयार होऊ शकले नाही.

हेही वाचा – Godzilla El Nino: सुपर एल निनोचा हाहाकार! 150 वर्षांपूर्वी अवघ्या तीन वर्षांत 5 कोटी लोकांचा गेला होता जीव, पुन्हा त्या संकटाची चाहूल?

मान्सून ट्रफ कमकुवत आणि वाऱ्यांचा समांतर प्रवाह
मान्सूनची मुख्य ट्रफ रेषा देखील यावेळी नैसर्गिक पद्धतीने कार्य करू शकली नाही. या ट्रफ रेषेभोवती एक चक्रीवादळ सदृश स्थिती निर्माण झाली खरी, पण ती बंगालच्या उपसागरातून पुरेसे बाष्प खेचण्यात अपयशी ठरली. हवामान नकाशांनुसार, खालच्या थरातील वारे वळणदार असण्याऐवजी सरळ आणि पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहणारे झाले होते. ढगांचे केंद्रीकरण करण्यासाठी कमी दाबाच्या पट्ट्याला वळणदार वाऱ्यांची गरज असते, मात्र हे वारे मान्सून ट्रफला समांतर वाहू लागल्याने केंद्रीकरण लक्षणीयरीत्या कमकुवत झाले आणि बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचा पट्टा तयार होण्यात अडचणी आल्या.

Lots of chatter on jet stalling but details are more interesting. Jet is strong but skirting pressure centers. Subsidence is likely inhibiting convection & progress of trough. Bay winds still not curving back. Dry air intrusion: response or cause? What’s El Niño really doing? pic.twitter.com/EkzI2moBY5 — Raghu Murtugudde (@rmurtugudde) June 18, 2026

अल निनो आणि एमजेओ या जागतिक प्रणालींचा दुहेरी फटका
भारतातील पावसाला रोखण्यात जागतिक स्तरावरील दोन मोठ्या प्रणालींनी नकारात्मक भूमिका बजावली आहे. अल निनो: प्रशांत महासागरात विकसित होत असलेल्या ‘अल निनो’मुळे पावसासाठी पोषक असणारे वातावरण आणखी कमकुवत झाले. हा घटक थेट पाऊस रोखत नसला, तरी वादळी ढग तयार होण्यास तो अडथळा आणतो. मॅडन-जुलियन ऑसिलेशन (MJO): जागतिक स्तरावर फिरणारा उष्णकटिबंधीय पावसाचा हा पट्टा जूनच्या पहिल्या पंधरवड्यात अत्यंत प्रतिकूल टप्प्यात राहिला. यामुळे हिंदी महासागरावर ढगांची मोठी निर्मिती होण्यासाठी कोणतीही मदत मिळाली नाही.

Rainfall forecast pan India. Visit https://t.co/5UzRgUbdD3 for more!#Skymet #Weather #WeatherForecast #Rainfall pic.twitter.com/YFJWGh0wom — Skymet (@SkymetWeather) June 17, 2026

जूनच्या शेवटच्या आठवड्यात मान्सून वेगाने पुनरागमन करण्याची आशा
पश्चिम किनारपट्टीवर मान्सूनच्या एका लहान लाटेमुळे पाऊस सुरुवातीला काहीसा पुढे सरकला होता, पण बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचा पट्टा तयार न झाल्याने आणि वारंवार कोरडी हवा येत राहिल्याने हा जोर अल्पजीवी ठरला. मात्र, आता हवामानाचा अंदाज सुधारत असून जूनच्या चौथ्या आठवड्यात ‘MJO’ अनुकूल टप्प्यात प्रवेश करण्याची शक्यता आहे. त्याच वेळी, ‘लो लेव्हल जेट’ विषुववृत्तीय प्रवाह आणि वरच्या थरातील पूर्वेकडील वारे मजबूत होतील, अशी अपेक्षा हवामान खात्याने वर्तवली आहे. हे सर्व सकारात्मक बदल एकत्रितपणे सातत्याने येणाऱ्या कोरड्या हवेच्या प्रभावाला मोडून काढतील आणि संपूर्ण भारतात मान्सून पुन्हा वेगाने धावू लागेल.

?️ IMD Weather Warning ! Isolated heavy to very heavy rainfall with extremely heavy rainfall likely over Sub-Himalayan West Bengal & Sikkim till 21st June and Isolated heavy to very heavy rainfall likely over Sub-Himalayan West Bengal & Sikkim and northeast India during the… pic.twitter.com/yQp0RIi2Pe — India Meteorological Department (@Indiametdept) June 19, 2026

हेही वाचा – Rain Update Kharif Sowing: पावसाची दडी, घाईगडबडीत खरीप पेरणी करणाऱ्या शेतकऱ्यांना कृषी अधिकाऱ्यांचा मोलाचा इशारा