नवी दिल्ली: भारतातील तरुणांच्या आंदोलनाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चर्चेत आणणारे ‘कॉकरोच जनता पार्टी’चे संस्थापक आणि राष्ट्रीय संयोजक अभिजीत दिपके यांनी CNNच्या प्रसिद्ध पत्रकार क्रिस्टियाने अमनपूर यांना विशेष मुलाखत दिली. या मुलाखतीत दिपके यांनी युवकांचे प्रश्न, शिक्षण आणि सरकारी भरती प्रक्रियेतील समस्या, आंदोलनाची सुरुवात, राजकीय व्यंगाचा वापर तसेच सरकारकडून होत असल्याच्या दाव्यातील दबाव यावर सविस्तर भाष्य केले.
अमनपूर यांच्या ‘Amanpour’ या कार्यक्रमात झालेल्या या मुलाखतीत भारतातील युवकांच्या आंदोलनाची पार्श्वभूमी आणि त्यामागील कारणांवर चर्चा झाली. दिपके यांनी सांगितले की, ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ची सुरुवात एका उपरोधिक कल्पनेतून झाली; मात्र त्यामागील मुद्दे खरे आणि गंभीर आहेत.
‘कॉकरोच जनता पार्टी’ची कल्पना कशी सुचली?
अभिजीत दिपके यांच्या म्हणण्यानुसार, भारताच्या सरन्यायाधीशांच्या एका वक्तव्यावर त्यांनी सोशल मीडियावर प्रश्न उपस्थित केला. या वक्तव्यात तरुणांची तुलना ‘कॉकरोच’ आणि ‘पॅरासाइट्स’शी करण्यात आल्याचा दावा त्यांनी केला. त्यानंतर या शब्दालाच उपरोधिक पद्धतीने वापरत ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ या नावाने पॅरोडी राजकीय पक्षाची संकल्पना पुढे आली. ही संकल्पना सोशल मीडियावर मोठ्या प्रमाणात व्हायरल झाल्यानंतर आंदोलनाला व्यापक स्वरूप मिळाल्याचे दिपके यांनी सांगितले.
‘सरकारने मला राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी धोका म्हटलं’
मुलाखतीत दिपके यांनी सोशल मीडिया अकाउंट्सवर झालेल्या कारवाईचाही उल्लेख केला. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, सोशल मीडिया अकाउंट्सवर बंदी घालण्यात आली आणि त्यांना ‘राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी धोका’ असल्याचे म्हटले गेले.
“माझ्या स्वतःच्या देशाच्या सरकारने मला राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी धोका म्हटले, हे माझ्यासाठी अत्यंत दुःखद होते. मी देशद्रोही नाही, मी देशावर प्रेम करणारा देशभक्त आहे; मात्र सरकारला अपेक्षित आहे त्या पद्धतीने नव्हे, तर माझ्या पद्धतीने,” अशी भूमिका दिपके यांनी मुलाखतीत मांडली.
आंदोलनातील पोलिसांच्या कारवाईवरही भाष्य
आंदोलनादरम्यान विद्यार्थ्यांवर पोलिसांकडून करण्यात आलेल्या कारवाईचा दिपके यांनी गंभीरपणे उल्लेख केला. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, आंदोलनात सहभागी असलेल्या विद्यार्थ्यांवर लाठीचार्ज, अश्रुधुराचा वापर आणि पेलेट गनचा वापर करण्यात आला.
त्यांनी सांगितले की, पोलिसांच्या कारवाईनंतरही विद्यार्थी मागे हटले नाहीत. उलट त्यांनी मीम्स आणि विनोदाच्या माध्यमातून आपला विरोध व्यक्त केला. दिपके यांनी या प्रकाराला लोकशाहीच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण विजय असल्याचे म्हटले.
शिक्षण व्यवस्थेपासून बेरोजगारीपर्यंत मुद्दे
‘कॉकरोच जनता पार्टी’चा मुख्य मुद्दा शिक्षण सुधारणा असला तरी आंदोलन केवळ शिक्षणापुरते मर्यादित नसल्याचे दिपके यांनी स्पष्ट केले. बेरोजगारी हा भारतातील सर्वात मोठ्या संकटांपैकी एक असल्याचे त्यांनी म्हटले. पदवी मिळवूनही रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत नसल्याने तरुणांमध्ये अस्वस्थता वाढत असल्याचा दावा त्यांनी केला. “आजच्या भारतात पदवी ही अनेकांसाठी संपत्ती न राहता जबाबदारी बनली आहे,” अशा शब्दांत त्यांनी तरुणांच्या रोजगाराच्या प्रश्नाकडे लक्ष वेधले.
डॉक्टर किंवा इंजिनिअर होण्याचा तरुणांवर दबाव
भारतातील शिक्षण व्यवस्थेतील स्पर्धेबाबत बोलताना दिपके यांनी पालक आणि समाजाकडून विद्यार्थ्यांवर असलेल्या दबावाचा मुद्दा मांडला. भारतात विद्यार्थ्यांनी डॉक्टर किंवा इंजिनिअर व्हावे, अशी अपेक्षा अनेकदा केली जाते. यामुळे लहान वयापासूनच विद्यार्थ्यांवर प्रचंड शैक्षणिक दबाव येतो. प्रवेश परीक्षांसाठी विद्यार्थी अनेक वर्षे दररोज मोठ्या प्रमाणात अभ्यास करतात आणि त्यासाठी शाळेबरोबरच कोचिंग संस्थांचाही आधार घेतात, असे त्यांनी सांगितले.
‘कॉकरोच जनता पार्टी’ केवळ मीम नाही
आंदोलनावर ‘हे केवळ विशेषाधिकारप्राप्त तरुणांचे मीम आंदोलन आहे’ अशी टीका होत असल्याचा मुद्दा अमनपूर यांनी उपस्थित केला. त्यावर उत्तर देताना दिपके यांनी “जर हे केवळ मीम असते, तर ते काही दिवसांत संपले असते,” अशी भूमिका मांडली. त्यांच्या मते, मीम आणि व्यंग हे लोकांचे लक्ष वेधून घेण्याचे माध्यम आहे; मात्र त्यामागील मुद्दे बेरोजगारी, शिक्षणातील त्रुटी, परीक्षांमधील गैरव्यवस्था आणि तरुणांचा आवाज न ऐकला जाणे हे गंभीर प्रश्न आहेत.
आंदोलन आता देशभर पोहोचल्याचा दावा
दिपके यांनी सांगितले की, आंदोलनाची सुरुवात 20 जून रोजी झालेल्या धरणे आंदोलनातून झाली. त्यानंतर त्याचा प्रभाव देशातील विविध भागांमध्ये पोहोचला. Gen Z सोबतच Gen Alpha मधील 10-12 वर्षांच्या मुलांनीही आपल्या शाळांमधील मूलभूत सुविधांसाठी आवाज उठवण्यास सुरुवात केली असल्याचा दावा त्यांनी केला. अनेक सरकारी शाळांमध्ये बाके, पिण्याचे पाणी आणि स्वच्छतागृहांसारख्या मूलभूत सुविधा नसल्याचा मुद्दाही त्यांनी मांडला.
‘सरकारविरोधातील आवाज दडपण्याचा प्रयत्न’
‘कॉकरोच जनता पार्टी’च्या बैठका आणि संघटनात्मक विस्ताराबाबतही दिपके यांनी माहिती दिली. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, देशातील विविध भागांमध्ये बैठका घेतल्या जात असून संघटनेची कोअर टीमही वाढवण्यात आली आहे. त्यांनी आरोप केला की, पक्षाच्या बैठकीसाठी जागा देणाऱ्या व्यक्तींवरही दबाव टाकला जात आहे. सोशल मीडियावर ‘cockroach’ हा शब्द असलेल्या पोस्टची पोहोच कमी करण्यासाठी सरकारकडून Meta वर दबाव आणला जात असल्याचाही त्यांनी दावा केला.
‘आमच्यावर परदेशी प्रभाव असल्याचा आरोप करतात’
‘या आंदोलनामागे परदेशी शक्ती किंवा सोशल मीडिया बॉट्स आहेत’ या आरोपांवरही दिपके यांनी उत्तर दिले. “आरोप करण्यापेक्षा आमची चौकशी करा. तुमच्याकडे सर्व यंत्रणा आहेत. आम्ही दोषी असू तर आमच्यावर कारवाई करा,” असे त्यांनी सांगितले. आंदोलनांना परदेशी शक्तींशी जोडण्याची पद्धत यापूर्वीही विविध आंदोलनांमध्ये वापरली गेल्याचा दावा त्यांनी केला.
‘आता भारतातच राहणार’
अमनपूर यांनी दिपके यांच्या वैयक्तिक आयुष्याबाबतही प्रश्न विचारला. अमेरिकेतील शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर ते भारतातच राहणार असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. त्याचवेळी आईकडून लग्नासाठी होणाऱ्या दबावावर विनोदी शैलीत भाष्य करत त्यांनी सांगितले की, सध्या त्यांचे सर्वात मोठे प्राधान्य ‘कॉकरोच जनता पार्टी’चे आंदोलन पुढे नेणे आणि देशात अर्थपूर्ण बदल घडवण्यासाठी काम करणे हे आहे.
‘आंदोलनाचा उद्देश केवळ एका मंत्र्याचा राजीनामा नाही’
मुलाखतीच्या शेवटी दिपके यांनी स्पष्ट केले की, आंदोलनाचा उद्देश केवळ एखाद्या मंत्र्याचा राजीनामा मिळवणे नाही. त्यांच्या मते, सर्वात मोठा विजय म्हणजे नागरिकांनी सरकारला प्रश्न विचारण्यास घाबरू नये. लोकांनी आपला आवाज बुलंद करावा आणि सत्ताधाऱ्यांकडून उत्तरदायित्वाची मागणी करावी, हा या आंदोलनाचा व्यापक उद्देश असल्याचे त्यांनी सांगितले.
अशाप्रकारे CNNच्या ‘Amanpour’ कार्यक्रमातील अभिजीत दिपके यांच्या मुलाखतीमुळे ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ आणि भारतातील युवकांच्या प्रश्नांना आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर स्थान मिळाले. शिक्षण, बेरोजगारी, सरकारी भरती, तरुणांचा राजकीय सहभाग आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य या मुद्द्यांवर दिपके यांनी आपली भूमिका मांडली.
