Gold Extraction from Smartphones: सोन्याचा दर 1.63 लाखांच्या पार! जुने स्मार्टफोन बनले ‘सोन्याची खाण’; टेक कंपन्यांचा ‘अर्बन मायनिंग’वर भर

Gold Extraction from Smartphones: महाराष्ट्रात 24 कॅरेट शुद्ध सोन्याचा दर प्रति 10 ग्रॅम तब्बल 1,63,750 रुपयांच्या अभूतपूर्व टप्प्यावर पोहोचला आहे. जागतिक बाजारातील आर्थिक अनिश्चितता आणि सोन्याच्या गगनचुंबी किमतींच्या पार्श्वभूमीवर आता इलेक्ट्रॉनिक कचऱ्याकडे (E-Waste) मौल्यवान संसाधन म्हणून पाहिले जात आहे. नागरिक सामान्यतः नादुरुस्त किंवा जुने झालेले स्मार्टफोन कचऱ्यात किंवा घराच्या कोपऱ्यात टाकून देतात. मात्र, याच निरुपयोगी फोन्सच्या अत्याधुनिक सर्किट बोर्ड आणि मायक्रोचिप्समध्ये शुद्ध सोन्याचा वापर केलेला असतो, ज्यामुळे हे जुने गॅजेट्स आता सोन्याची खाण ठरत आहेत.

फोनच्या अंतर्गत रचनेत का वापरले जाते सोने?
स्मार्टफोनच्या मुख्य प्रिंटेड सर्किट बोर्डवर (PCB) अनेक सूक्ष्म प्रोसेसर आणि कनेक्शन्स असतात. इलेक्ट्रॉनिक्स क्षेत्रात सोने हे विद्युत प्रवाह आणि डेटा सिग्नल्सचे उत्कृष्ट वाहक मानले जाते. चांदीमध्ये सोन्यापेक्षा किंचित जास्त वाहकता असली, तरी हवेतील आर्द्रतेमुळे चांदीला गंज चढण्याची शक्यता असते; याउलट सोन्याला कधीही गंज लागत नाही. फोनमधील डेटा सिग्नल्स विनाअडथळा आणि सेकंदाच्या अब्जाव्या भागात ट्रान्सफर व्हावेत, यासाठी सिम कार्ड ट्रेचे पॉईंट्स, चार्जिंग पिन्स आणि प्रोसेसरच्या सूक्ष्म वायर्सवर सोन्याचा अतिशय पातळ थर दिला जातो.

एका स्मार्टफोनमध्ये सोन्याचे प्रमाण आणि सांख्यिकीय गणित
एका सर्वसाधारण स्मार्टफोनच्या निर्मितीत अंदाजे 0.034 ग्रॅम (सुमारे 34 मिलिग्रॅम) शुद्ध सोने वापरले जाते. वैयक्तिक स्तरावर हे प्रमाण नगण्य वाटत असले, तरी मोठ्या प्रमाणावर ई-कचरा संकलित केल्यास त्यातून अथांग मौल्यवान धातू मिळतात. रिसायकलिंग क्षेत्रातील तज्ञांनुसार, खाणीतून काढलेल्या 1 टन कच्च्या खनिजाच्या तुलनेत 1 टन जुन्या मोबाईलच्या मदरबोर्डमधून तब्बल 100 पटीने जास्त शुद्ध सोने प्राप्त करता येते. सोन्याव्यतिरिक्त एका फोनमध्ये साधारणपणे 1 ग्रॅम चांदी, 15 ग्रॅम तांबे तसेच पॅलेडियम आणि प्लॅटिनम यांसारखे महागडे धातूही असतात.

हेही वाचा – Meta: रोज 6 तास इन्स्टाग्राम-फेसबुक राहणार बंद? मेटाचा मोठा निर्णय; जाणून घ्या नेमकं कारण

'अर्बन मायनिंग' तंत्रज्ञानाची कार्यपद्धती आणि फायदा
सोन्याचे भाव गगनाला भिडल्यामुळे टेक उद्योगाने थेट जमिनीतून उत्खनन करण्याऐवजी 'अर्बन मायनिंग' (शहरी खाणकाम) या प्रगत रिसायकलिंग प्रक्रियेवर भर देण्यास सुरुवात केली आहे. या प्रक्रियेत हजारो जुने फोन्स गोळा करून रोबोटिक उपकरणांच्या साहाय्याने त्यांचे सुटे भाग केले जातात. यानंतर मदरबोर्ड वेगळे करून ते विशेष रासायनिक द्रावणात (Chemical Solution) वितळवले जातात. केमिकल लिचिंग आणि रिफायनिंग प्रक्रियेद्वारे प्लास्टिक व इतर धातू वेगळे करून उच्च दर्जाचे शुद्ध सोने आणि चांदी पुनर्प्राप्त केली जाते.

ई-कचरा व्यवस्थापन आणि पर्यावरणाचे रक्षण
वाढत्या ई-कचऱ्यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी आणि नैसर्गिक संसाधनांचा ऱ्हास रोखण्यासाठी अर्बन मायनिंग तंत्रज्ञान एक अत्यंत प्रभावी माध्यम ठरत आहे. त्यामुळे नागरिकांनी आपले जुने, खराब झालेले फोन्स कचऱ्यात न फेकता अधिकृत ई-वेस्ट रिसायकलिंग सेंटर्सकडे सोपवणे गरजेचे आहे. यामुळे पर्यावरणाचा समतोल राखण्यास मदत तर होईलच, सोबतच रिसायकलिंग केंद्रांकडून जुन्या उपकरणांचा योग्य आर्थिक परतावाही नागरिकांना मिळू शकेल.

हेही वाचा – New SIM Card Rules: बनावट सिम कार्ड अन् ऑनलाईन फ्रॉडला ब्रेक! सिम खरेदीसाठी आता बायोमेट्रिक e-KYC अनिवार्य