Kashmir Ganeshotsav : लाल चौकात गणरायाची आरती; काश्मिरात हिंदू परंपरांचे पुनरागमन

प्रसाद काथे | काश्मीरमधील या बदललेल्या आणि सुरक्षित वातावरणाचे एक अतिशय सुंदर आणि ताजे उदाहरण म्हणजे तिथे नव्याने सुरू झालेला सार्वजनिक गणेशोत्सव. 2026 च्या गणेशोत्सवासाठी पुण्याच्या मानाच्या गणपतींच्या मूर्ती थेट काश्मीरला पाठवण्यात आल्या आहेत. पुण्याचे मानाचे पहिले तीन गणपती – कसबा गणपती, तांबडी जोगेश्वरी आणि गुरुजी तालीम – यांच्या हुबेहूब प्रतिकृती (मूर्ती) काश्मीरमधील स्थानिक गणेश मंडळांना सन्मानाने दिल्या गेल्या आहेत. पुण्यात श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्टच्या मंदिरात एक विशेष कार्यक्रम झाला. तिथे विधीवत पूजा करून या मूर्ती मोहित भान, ऋषभ चाकू, शिशांत चाकू, संदीप रैना, संजीव रैना आणि हितेश रैना या काश्मिरी प्रतिनिधींकडे सोपवण्यात आल्या.

मूळ काश्मिरी पंडित समाज हा सण आपल्या घरात ‘पन्न दान’ या नावाने साजरा करतो. या प्रसंगी ‘रोठ’ (गोड भाकरी) बनवण्याची पद्धत आहे. पण सार्वजनिकरीत्या मंडळात हा उत्सव साजरा करणे दहशतवादामुळे पूर्णपणे बंद झाले होते. तब्बल 34 वर्षांच्या प्रदीर्घ खंडानंतर 2022 साली श्रीनगरच्या प्रसिद्ध ‘लाल चौकात’ पुन्हा एकदा सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू झाला. पुण्यातील आणि काश्मीरमधील काही कार्यकर्त्यांनी यासाठी एकत्र येऊन मोठा पुढाकार घेतला. आता सलग पाचव्या वर्षी काश्मीरमध्ये अतिशय उत्साहाने हा गणेशोत्सव साजरा होत आहे.

यंदा या उत्सवाची व्याप्ती आणखी वाढवली गेली आहे. श्रीनगरमध्ये दीड दिवसांचा, तर अनंतनाग आणि कुपवाडा या जिल्ह्यांमध्ये पूर्ण पाच दिवसांचा गणेशोत्सव साजरा केला आहे. विशेष बाब म्हणजे, अनंतनाग जिल्ह्यात नव्याने बांधल्या जाणाऱ्या एका गणेश मंदिरासाठी तब्बल सहा फूट उंचीची श्री भाऊसाहेब रंगारी गणपतीच्या मूर्तीच्या प्रतिकृती देण्यात आली आहे.

काश्मीरमध्ये असा उत्सव साजरा करणे आजही सोपे नाही. हा उत्सव आयोजित करणाऱ्या स्थानिक कार्यकर्त्यांना अतिरेकी संघटनांकडून जीवे मारण्याच्या धमक्या आल्या होत्या. पण त्या धमक्यांना न घाबरता, स्वतःच्या जिवाची पर्वा न करता कार्यकर्त्यांनी हा उत्सव निर्भयपणे साजरा करण्याचा ठाम निर्णय घेतला. पुण्याच्या गणेश मंडळांनी दिलेला हा पाठिंबा केवळ एका सणापुरता मर्यादित नसून, ती दोन राज्यांमधील एकतेची पावती आहे.

पुण्याहून काश्मीरला गेलेले हे तिन्ही मानाचे गणपती नव्या आणि सुरक्षित काश्मीरचे उत्तम उदाहरण आहेत. कलम 370 हटवल्यानंतर काश्मीरचे चित्र कसे सकारात्मक पद्धतीने बदलत आहे हे यातून स्पष्ट होते. या बदलाचे आणि तिथे प्रस्थापित होत असलेल्या शांततेचे संपूर्ण देशाने स्वागत केले पाहिजे.

काश्मीरची ओळख भारताच्या प्राचीन इतिहासाशी आणि हिंदू सांस्कृतिक परंपरेशी घट्ट जोडलेली आहे. शैव परंपरा, संस्कृतचे अध्ययन, मंदिरे, तीर्थक्षेत्रे आणि काश्मिरी पंडितांची विद्वत्ता यामुळे काश्मीरला भारतीय संस्कृतीत विशेष स्थान मिळाले. मात्र, 1980च्या दशकाच्या अखेरीस आणि 1990च्या सुरुवातीला तेथे दहशतवाद वाढला. त्यामुळे काश्मीर मधील सामाजिक जीवन पूर्णपणे बदलून गेले. काश्मिरी पंडितांना लक्ष्य करून हल्ले झाले. अनेकांच्या हत्या झाल्या, तर मोठ्या संख्येने कुटुंबांना आपली घरे आणि गावे सोडावी लागली. 1990 नंतर हजारो काश्मिरी पंडित कुटुंबे जम्मू, दिल्ली आणि देशाच्या इतर भागांत स्थलांतरित झाली. काश्मिरी पंडितांचे हे विस्थापन भारतीय समाजाच्या स्मृतीतील एक वेदनादायक अध्याय आहे.

त्यामुळे काश्मीरमध्ये हिंदू परंपरा पुन्हा सार्वजनिक जीवनात दिसणे याला विशेष महत्त्व आहे. मंदिरांमध्ये पूजा होणे किंवा हिंदू सण सार्वजनिकपणे साजरे होणे ही केवळ धार्मिक घटना नाही. अनेक वर्षे दहशतीमुळे मागे पडलेल्या सांस्कृतिक जीवनाचे ते पुनरागमन आहे. आपल्या श्रद्धा आणि परंपरा सार्वजनिकपणे व्यक्त करण्यासाठी निर्माण झालेला आत्मविश्वासही त्यातून दिसतो.

याच पार्श्वभूमीवर आजचे काश्मीर पाहिले तर चित्र बदलताना दिसते. ज्या काश्मीरमध्ये एकेकाळी भीतीचे वातावरण होते, त्याच काश्मीरच्या श्रीनगरमधील लाल चौकात आज गणपतीची आरती होत आहे. पुण्यातील मानाच्या गणपतींच्या प्रतिकृती असलेल्या मूर्ती काश्मीरमधील गणेश मंडळांकडे पाठवल्या जात आहेत. महाराष्ट्रातून काश्मीरमध्ये पोहोचणारा हा गणपती केवळ एका उत्सवाचा भाग नाही. तो देशाच्या दोन टोकांवरील हिंदू समाजाला जोडणाऱ्या सांस्कृतिक नात्याचे प्रतीक आहे. अनेक वर्षे दहशतीच्या सावटाखाली दबलेला सार्वजनिक हिंदू सांस्कृतिक अवकाश पुन्हा निर्माण होत असल्याचा हा स्पष्ट संकेत आहे.