Dhule Khuni Ganpati: मिरवणुकीत गोळीबार, रक्तपात अन् मशिदीतून बाप्पाची आरती; धुळ्यातील ‘खुनी गणपती’चं रहस्य काय?
धुळे : गणेशोत्सव म्हटलं की ढोल-ताशांचा गजर, आरती, मिरवणुका आणि बाप्पाच्या जयघोषाने वातावरण भक्तिमय होतं. महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या भागांत गणपतीच्या अनेक परंपरा पाहायला मिळतात. मात्र धुळे शहरातील एका गणपतीची ओळख ऐकून अनेकांना पहिल्यांदा आश्चर्य वाटतं. कारण या गणपतीचं नाव आहे ‘खुनी गणपती’. नावामागे हिंसेची ओळख नसून, इतिहासातील एका घटनेनंतर हे नाव रूढ झाल्याचं सांगितलं जातं. विशेष म्हणजे आज हाच गणपती हिंदू-मुस्लीम ऐक्याच्या अनोख्या परंपरेसाठी ओळखला जातो.
या गणपतीचा इतिहास ब्रिटिश काळाशी जोडलेला आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, 1895 मध्ये लोकमान्य टिळकांच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या संकल्पनेतून खांबेटे गुरुजींनी धुळ्यात सार्वजनिक गणेशोत्सवाला सुरुवात केली. त्यानंतर बाप्पाची विसर्जन मिरवणूक सुरू झाली. त्यावेळी मिरवणुकीचा मार्ग जुन्या शाही जामा मशिदीच्या परिसरातून जात असे. एका प्रसंगी मिरवणुकीच्या वेळी वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती चिघळल्यानंतर ब्रिटिश पोलिसांनी गोळीबार केला. या घटनेत काही जणांचा मृत्यू झाला आणि अनेक जण जखमी झाल्याचं इतिहासाच्या संदर्भात सांगितलं जातं.
या घटनेनंतर मशिदीच्या परिसरात झालेल्या रक्तपाताच्या चर्चेतून ‘खुनी मशीद’ आणि त्याच्याशी संबंधित गणपतीसाठी ‘खुनी गणपती’ हे नाव प्रचलित झाल्याचं सांगितलं जातं. मात्र पुढे परिस्थिती सुधारण्यासाठी दोन्ही समाजांमध्ये समेट घडवून आणण्यात आला. याच काळात परस्परांच्या धार्मिक श्रद्धांचा सन्मान राखण्याची परंपरा निर्माण झाली.
या इतिहासाची सर्वात विशेष गोष्ट म्हणजे आजही या गणपतीच्या विसर्जन मिरवणुकीत ही परंपरा जपली जाते. अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी बाप्पाची पालखी पारंपरिक पद्धतीने मिरवणुकीत सहभागी होते. ठराविक वेळी ही पालखी जुन्या मशिदीच्या प्रवेशद्वाराजवळ पोहोचते. त्यावेळी मशिदीच्या परिसरातून गणपतीवर फुलांचा वर्षाव केला जातो. त्यानंतर मौलाना गणपतीची आरती करतात आणि हार अर्पण केला जातो.
विशेष म्हणजे या ठिकाणी एकाच वेळी दोन वेगवेगळ्या धार्मिक परंपरांचे दर्शन घडते. एका बाजूला गणपतीची आरती सुरू असते, तर दुसऱ्या बाजूला मशिदीत अजान दिली जाते. आरती पूर्ण झाल्यानंतर बाप्पाची पालखी पुढील विसर्जन मार्गावर रवाना होते. अनेक वर्षांपासून दोन्ही समाजातील नागरिक ही परंपरा जपत असल्याचं उपलब्ध वृत्तांत सांगतात.
या गणपतीच्या नावामागचा इतिहास जितका वेगळा आहे, तितकाच त्यानंतर निर्माण झालेला सलोखा महत्त्वाचा आहे. आजच्या काळात धार्मिक ऐक्याची अनेक उदाहरणं दिली जातात; मात्र धुळ्यातील या परंपरेने अनेक दशकांपासून परस्पर सन्मानाचा संदेश जपला आहे.
म्हणूनच ‘खुनी गणपती’ हे नाव केवळ ऐतिहासिक घटनेची आठवण करून देत नाही, तर त्या घटनेनंतर दोन्ही समाजांनी जपलेल्या सलोख्याचीही ओळख बनलं आहे. धुळ्याच्या जुन्या भागात आजही ही परंपरा विशेष मानाने पाहिली जाते.
जय महाराष्ट्र न्यूजवर ताज्या बातम्या आणि ब्रेकिंग न्यूज वाचा. अधिक माहितीसाठी भारताच्या बातम्या ब्राउझ करा.