What Is Ambergris: व्हेलची उलटी की समुद्रातील सोने? करोडोंची किंमत असलेल्या ‘ॲम्बरग्रीस’चं रहस्य नेमकं काय?

What Is Ambergris: समुद्रकिनारी फिरताना एखादा राखाडी, मेणासारखा दिसणारा मोठा तुकडा सापडला तर बहुतेक लोक तो साधा दगड किंवा समुद्री कचरा समजून पुढे निघून जातील. पण तो तुकडा जर ॲम्बरग्रीस (Ambergris) असेल, तर त्याची किंमत लाखो नव्हे तर कोट्यवधी रुपयांपर्यंत असू शकते. म्हणूनच ॲम्बरग्रीसला जगातील सर्वात दुर्मिळ आणि महागड्या नैसर्गिक पदार्थांपैकी एक मानले जाते. त्याला अनेकदा "समुद्रातील सोने" (Floating Gold) असेही संबोधले जाते.

'व्हेलची उलटी' म्हणजे नेमकं काय?

ॲम्बरग्रीसला सामान्य बोलचालीत 'व्हेलची उलटी' म्हटलं जातं. मात्र, हा शब्दप्रयोग पूर्णपणे वैज्ञानिकदृष्ट्या अचूक नाही. हा पदार्थ स्पर्म व्हेल (Sperm Whale) या विशाल सागरी सस्तन प्राण्याच्या शरीरात तयार होतो. स्पर्म व्हेल प्रामुख्याने स्क्विड (Squid) खाते. स्क्विडच्या चोची अतिशय कठीण असल्याने त्या सहज पचत नाहीत. त्यामुळे व्हेलच्या आतड्यांमध्ये त्या भोवती मेणासारखा संरक्षक पदार्थ तयार होतो. कालांतराने हा पदार्थ शरीरातून बाहेर टाकला जातो. तो उलटीतून बाहेर पडतो की विष्ठेद्वारे, याबाबत आजही शास्त्रज्ञांमध्ये मतभेद आहेत.

समुद्रात वर्षानुवर्षे होतो 'मॅच्युअर'

शरीरातून बाहेर पडलेला ॲम्बरग्रीस लगेच मौल्यवान नसतो. तो अनेक वर्षे समुद्रात तरंगत राहतो. सूर्यप्रकाश, खारट पाणी आणि समुद्री वातावरणामुळे त्यात रासायनिक बदल होतात. सुरुवातीला त्याला तीव्र आणि अप्रिय वास असतो. मात्र कालांतराने त्यातून गोड, मातीसारखा, किंचित समुद्री आणि अतिशय टिकाऊ सुगंध येऊ लागतो. हाच सुगंध त्याला परफ्यूम उद्योगात अत्यंत मौल्यवान बनवतो.

ॲम्बरग्रीस इतकं महाग का असतं?

यामागे अनेक कारणे आहेत.

• हा पदार्थ अत्यंत दुर्मिळ आहे.

• प्रत्येक स्पर्म व्हेलमध्ये तो तयार होत नाही.

• समुद्रकिनारी नैसर्गिकरित्या सापडण्याची शक्यता अत्यंत कमी असते.

• उत्कृष्ट दर्जाच्या परफ्यूममध्ये सुगंध दीर्घकाळ टिकवण्यासाठी त्याचा वापर केला जातो.

• नैसर्गिक ॲम्बरग्रीसची जागतिक बाजारात मोठी मागणी आहे.

याच कारणांमुळे त्याची किंमत प्रति किलो लाखो ते कोट्यवधी रुपयांपर्यंत जाऊ शकते.

ॲम्बरग्रीसचा उपयोग कुठे केला जातो?

ॲम्बरग्रीसचा वापर अनेक उच्च दर्जाच्या उत्पादनांमध्ये केला जातो.

1. लक्झरी परफ्यूम

हा त्याचा सर्वात प्रसिद्ध उपयोग आहे. ॲम्बरग्रीस परफ्यूममधील सुगंध दीर्घकाळ टिकवून ठेवण्यास मदत करतो. जगातील अनेक नामांकित परफ्यूम ब्रँड्सने पूर्वी नैसर्गिक अॅम्बरग्रीसचा वापर केला आहे.

2. सुगंध उद्योग

महागड्या अत्तरांमध्ये सुगंध अधिक संतुलित आणि टिकाऊ करण्यासाठी त्याचा वापर केला जात असे.

3. पारंपरिक औषधांमध्ये

काही देशांमध्ये पूर्वी ॲम्बरग्रीसचा उपयोग पारंपरिक औषधांमध्ये आणि आरोग्यवर्धक पदार्थांमध्ये केला जात होता. मात्र यासाठी ठोस वैज्ञानिक पुरावे मर्यादित आहेत.

4. संशोधन

ॲम्बरग्रीसच्या रासायनिक संरचनेचा अभ्यास करून कृत्रिम सुगंधी संयुगे तयार करण्यासाठी संशोधन केले जाते.

भारतात ॲम्बरग्रीसबाबत कायदा काय सांगतो?

भारतामध्ये स्पर्म व्हेल ही संरक्षित प्रजाती आहे. त्यामुळे ॲम्बरग्रीसचा ताबा, खरेदी-विक्री किंवा तस्करी करणे वन्यजीव संरक्षण कायद्यानुसार गंभीर गुन्हा ठरू शकतो. जर कोणाला समुद्रकिनारी ॲम्बरग्रीससारखा पदार्थ सापडला, तर तो स्वतःजवळ ठेवण्याऐवजी वन विभाग किंवा संबंधित अधिकाऱ्यांना माहिती देणे आवश्यक आहे.

समुद्रातून किनाऱ्यावर येणारा हा साधा दिसणारा मेणासारखा तुकडा प्रत्यक्षात निसर्गाने घडवलेला एक दुर्मिळ खजिना आहे. त्याची किंमत जितकी प्रचंड आहे, तितकंच त्याचं वैज्ञानिक आणि पर्यावरणीय महत्त्वही मोठं आहे. त्यामुळे अॅम्बरग्रीस सापडल्यास त्याची विक्री करण्याचा प्रयत्न न करता कायद्याचे पालन करणे आणि संबंधित यंत्रणांना माहिती देणे हेच योग्य ठरते.