US Israel Iran War: इराणच्या इशाऱ्याने जागतिक ऊर्जा बाजारपेठ हादरली; होर्मुझमधील तणावाचा थेट फटका भारत आणि आशियाई अर्थव्यवस्थांना बसणार?

इराण: मध्यपूर्वेतील अस्थिरतेने आता केवळ राजकारणापुरती मर्यादा ओलांडली असून तिचा थेट परिणाम जागतिक अर्थव्यवस्थेवर होऊ लागला आहे. इराणकडून होर्मुझ सामुद्रधुनी जहाजवाहतुकीसाठी बंद केल्याचा दावा करण्यात आल्यानंतर आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा बाजारपेठेत तणावाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. या सामुद्रधुनीतून जाणाऱ्या जहाजांवर कठोर कारवाई केली जाईल, असा इशारा इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्स कडून देण्यात आला आहे. हा केवळ लष्करी इशारा नसून जागतिक तेलपुरवठ्याच्या नाडीवर ठेवलेले बोट असल्याचे मानले जात आहे.

होर्मुझ सामुद्रधुनी ही फारसचा आखात आणि ओमानचा आखात यांना जोडणारी अत्यंत संवेदनशील जलवाहतूक धुरा आहे. जगातील सुमारे पाचवा हिस्सा कच्च्या तेलाचा पुरवठा या मार्गाने होतो. आखाती देशांमधून निघणारे तेल आशियाई बाजारपेठेकडे, विशेषतः चीन आणि भारतासारख्या मोठ्या आयातदार देशांकडे, याच मार्गाने पोहोचते. सर्वात अरुंद भागात अवघी 33 किलोमीटर रुंदी असलेला हा मार्ग आंतरराष्ट्रीय जलवाहतुकीसाठी खुला मानला जातो. मात्र भू-राजकीय संघर्ष तीव्र झाल्यास त्याची सुरक्षितता धोक्यात येऊ शकते.

अमेरिका आणि इस्त्रायलने इराणवर केलेल्या संयुक्त कारवाईनंतर निर्माण झालेल्या परिस्थितीत हा इशारा देण्यात आला आहे. त्या कारवाईत इराणचे सर्वोच्च नेते आयतुल्ला अली खामेनेई यांचा मृत्यू झाल्याचे वृत्त समोर आल्यानंतर तणाव झपाट्याने वाढला. प्रत्युत्तरादाखल इराणने आखाती प्रदेशातील विविध ठिकाणी हल्ले केल्याची माहिती आहे. परिणामी, संपूर्ण प्रदेशात युद्धजन्य वातावरण निर्माण झाले असून त्याचे पडसाद आंतरराष्ट्रीय पातळीवर उमटत आहेत.

हेही वाचा: RTO Recruitment Maharashtra: राज्यातील आरटीओ विभागात मेगा भरतीची घोषणा होण्याची शक्यता; 461 पदांमुळे युवकांसाठी सरकारी नोकरीची मोठी संधी

ऊर्जा बाजारपेठेच्या दृष्टीने होर्मुझ ही केवळ सामुद्रधुनी नसून ती जागतिक पुरवठा साखळीची जीवनरेषा आहे. या मार्गावरील कोणताही अडथळा तेलदरात मोठी उसळी निर्माण करू शकतो. यापूर्वी मर्यादित कालावधीसाठी वाहतूक विस्कळीत झाल्यावर तेलदरात लक्षणीय वाढ झाली होती. त्यामुळे पूर्ण किंवा अंशतः अडथळा निर्माण झाल्यास महागाई, चलनवाढ आणि औद्योगिक उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.

काही आखाती देशांकडे पर्यायी पाइपलाइन मार्ग असले तरी ते सर्व गरज भागवू शकत नाहीत. अमेरिकेच्या Energy Information Administration (EIA) च्या विश्लेषणानुसार, या मार्गातून होणाऱ्या तेलपुरवठ्याचा मोठा भाग अन्यत्र वळवणे तांत्रिकदृष्ट्या आणि व्यावहारिकदृष्ट्या अवघड आहे. त्यामुळे या सामुद्रधुनीभोवती निर्माण झालेली अनिश्चितता ही केवळ प्रादेशिक प्रश्न न राहता जागतिक अर्थव्यवस्थेसमोरील मोठे आव्हान ठरू शकते.

सध्याची परिस्थिती पाहता, पुढील काही दिवस निर्णायक ठरणार आहेत. संघर्षाचे रूपांतर व्यापक युद्धात होणार की राजनैतिक मार्गाने तोडगा निघणार, यावर ऊर्जा बाजारपेठेचे आणि जागतिक स्थैर्याचे भविष्य अवलंबून आहे. जगभरातील सरकारे आणि उद्योगक्षेत्र परिस्थितीवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत, कारण होर्मुझमधील प्रत्येक हालचाल जागतिक अर्थचक्राला थेट स्पर्श करते.

हेही वाचा: Ulwe Coastal Road: 21.8 किमीचा अटल सेतू आणि 6.7 किमीचा उलवे कोस्टल रोड; दक्षिण मुंबई ते नवी मुंबई विमानतळ प्रवासाचे अंतर आता अवघ्या 40 मिनिटांवर